سه‌ره‌تا به‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات و ده‌ڵێت: “له‌باره‌ی وه‌زعی عێراق به‌ڕێزتان ئاگادارن كه‌ئێستا له‌دوای هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ قه‌یرانێك له‌ئارادایه‌و به‌داخه‌وه‌ له‌وه‌ ده‌چێت باره‌كه‌ رۆژ به‌ڕۆژ  ئاڵۆزتر ببێت، له‌م به‌ینه‌دا هه‌ڵوێستی ئێمه‌ وه‌كو كوردو كوردستانی روونه‌، پێمان باشه‌ حكومه‌تێكی هاوبه‌شی نیشتمانی پێكبهێنرێت و گشت پێكهاته‌كانی عێراق تیایدا به‌شداربن، ئێمه‌ نابینه‌ به‌شێك له‌قه‌یرانه‌كه‌ به‌ڵكو هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ چاره‌سه‌ردا ده‌بین ……”

پرۆسه‌ی دروستکردنه‌وه‌ی ئێراق به‌ هه‌ولی ئه‌مه‌ریکا هاته‌کایه‌وه‌ و ئه‌مه‌ریکا لایه‌نه‌ ئێراقیه‌کانی هێنا داینان تا له‌سه‌ر به‌رنامه‌یه‌ک که‌ خۆی بۆی دارشتبوون ریککه‌ون. بێ ئه‌مه‌ریکا لایه‌نه‌ به‌رهه‌لستکاره‌کان هه‌رگیز نه‌یان توانی لێک نزیک ببنه‌وه‌. ئه‌مه‌ریکا به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌یه‌ و وه‌کو نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ ره‌چاوی به‌رژه‌وه‌ندی عه‌ره‌بی و ئێراقچیانه‌ی ئه‌وان ده‌کات.

کورد تاوانی گه‌لکوژی له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداری عه‌ربه‌وه‌ به‌رامبه‌ر کرا و ده‌یتوانی هه‌لوه‌شانه‌وه‌ی ئێراق بۆ خۆی بقۆزێته‌وه‌ و به‌پێی کانونی جیهانی مافی گه‌لان له‌ نوسینی چاره‌نوسدا چیتر نه‌چیته‌وه‌ ناو ئه‌م چوارچێوه‌یه‌، به‌ڵام هه‌ردوو پارتی ده‌سه‌ڵاتدار پ.د.ک و ی.ن.ک ئه‌مه‌یان ره‌تکرده‌وه‌ و له‌سه‌ر پۆلیتیکی پێشووی ئۆتۆنۆمیخوازیان به‌رده‌وام بوون و کاریان بۆ مافی نه‌ته‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئێراقدا کرد. به‌مجۆره‌ به‌رژه‌وه‌ندی عه‌ربه‌کان و وڵاتانی دیکه‌ی داگیرکه‌ری کوردستان له‌به‌رچاو گیران، ملکه‌چی ئه‌م باره‌ ناره‌وایه‌ بوونه‌وه‌ که‌ له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ به‌سه‌ر کورد دا سه‌پیندراوه‌. خه‌لکی کوردستان مافی سروشتی گشتپرسیان له‌ دیارکردنی چاره‌نوسیاندا هه‌بوو، به‌ڵام  سه‌رۆکی هه‌ردوو پارت مه‌سعود بارزانی و جه‌لال تاله‌بانی پرسیان به‌ خه‌لک نه‌کرد و کوردستانیان به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆیان به‌ ئێراق لکانده‌وه‌.

له‌پرۆسه‌ی دروستکردنه‌وه‌ی ئێراقدا گوێ له‌ نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌کان به‌ جیا نه‌گیرا و دروستکردنه‌وه‌که‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ئاره‌زوه‌کانی ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ نه‌بوو به‌ڵکو درێژه‌دان بوو به‌م باره‌ ناره‌وایه‌ی که‌ کۆلۆنیالسیتی ئینگلیزی و فه‌ره‌نسی و کۆمه‌لگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌ لۆزاندا سه‌پاندیان. پرۆسه‌ی ئێراق به‌ که‌موکوری زۆر و گه‌مه‌ی زۆر پێکه‌وه‌نرا، که‌موکوری زۆر له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌ پرۆسه‌که‌دا هه‌یه‌ و تا ئێستا درێژه‌ی هه‌یه‌. له‌ دوای چه‌ند هه‌لبژاردن و ئالوگۆڕی رامیاریدا ئێستا رێژه‌ی شوێنه‌کانی کورد له‌ پارله‌مانی ئێراقیدا 17 له‌سه‌دایه‌. کورد پێشتر که‌ له‌ ئێستا به‌هێزتر بوو زۆر ته‌گه‌ره‌ی بۆ دروستکرا و کێشه‌چاره‌نوسسازه‌کان به‌ هه‌لواسراوی مانه‌وه‌. ئێستا له‌ باری لاوازبووندا چاوه‌روانی داهاتوویه‌کی له‌مه‌ باشتر سه‌خته‌ بکرێت.

مه‌سعود بارزانی که‌ به‌هۆی رێکه‌وتن و دابه‌شکردنی پۆسته‌ کوردستانی و ئێراقیه‌کان له‌گه‌ڵ ی.ن.ک بووه‌ته‌ سه‌رۆک، سه‌باره‌ت به‌ کێشه‌کانی کورد و ته‌گه‌ره‌کان زۆرجار هیچ ده‌نگی نه‌بووه‌، ئه‌گه‌ر هه‌یبووبێ هه‌لوێستی لاواز بووه‌، که‌ هاتۆته‌ دوان که‌موکوری له‌ تێگه‌یشتن و دوانه‌کانیدا هه‌بووه‌ که‌ که‌متوانایی و شێواندنی پیشان داوه‌. ئه‌و پێشتر نه‌یتوانی ئه‌م باره‌ بگۆرێت، یا به‌ کرده‌وه‌ کرداری کاریگه‌ر و دیار بنوێنێت، یا پلانی تایبه‌تی تاوتوێکراوی هه‌بێت و بیخاته‌روو. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ قه‌واره‌ی کوردی له‌سه‌ر ئاستی ئێراق رووی له‌ لاوازی کرد و چاوپۆشی کرا له‌ زۆر ناره‌وایه‌تی و پێشێلکاری که‌ له‌ گه‌لێ لایه‌نه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ناسیۆنی کورد کران.

له‌سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بارزانی و تاله‌بانیدا لایه‌نی کوردی وه‌کو یه‌که‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌یی لاوازه‌، به‌رژه‌وه‌ندی پارت و که‌س به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی کورددا زاڵه‌. پۆلیتیکی هه‌ردوو پارت له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا بریتی بووه‌ له‌ بانگهێشتکاری و خواردن و خواردنه‌وه‌، گوتنی بێکرده‌وه‌، کات کوشتن، که‌می یا نه‌بوونی به‌ره‌وڕووبوونه‌وه‌ی کۆنکریتیانه‌، شاردنه‌وه‌ و رێککه‌وتن له‌ ژووره‌ داخراوه‌کاندا، بێئاگایی و نه‌زانی سه‌باره‌ت به‌ کێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ستکراو و مافه‌کانی، پێدا هه‌لگوتن و گوتنی ره‌نگاوره‌نگ به‌یه‌کتر، زیاده‌رۆیی، شێواندنی فاکته‌ مێژوویه‌کان و خۆ هه‌لخه‌له‌تاندن هتد.

ئه‌وه‌ی ئه‌مرۆ له‌ کوردستان و ئێراقدا هه‌یه‌ ئه‌نجامی گۆرانه‌ ناوچه‌یی و جیهانیه‌کانه‌ که‌ له‌دوای نه‌مانی سیسته‌می دوو پۆلاری، دوای روخانی بلۆکی سوور دروست بوون. ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌مه‌ریکا و هاتنی رۆژئاوا وایانکرد بۆ یه‌که‌مجار له‌ مێژووی ژێرده‌سته‌یی نه‌ته‌وه‌ی کورددا ناوچه‌یه‌کی ئارامی له‌لایه‌ن کۆمه‌لگه‌ی نێوته‌وه‌ییه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کان بۆ دروست بکرێت. دیاره‌ خه‌ڵکی کوردستان خه‌باتی زۆری کردووه‌ و به‌ سه‌دان هه‌زار مرۆڤی کردۆته‌ قوربانی رێگه‌ی ئازادی، راپه‌رین و کۆره‌وه‌که‌ی به‌هاری 1991 ی خه‌ڵکی کوردستان رۆڵی زۆرگرنگیان له‌ ناساندنی کورد و باشان ملدان بۆ دروستکردنی ناوچه‌ی ئارام بینی. پاشان لێدانی سه‌دام و لابردنی ئه‌م رژێمه‌ دیکتاتۆره‌ له‌لایه‌ن هێزه‌کانی رۆژئاوا و ئه‌مه‌ریکا وایانکرد، ئێراق پێ بنێته‌ سه‌رده‌م و قۆناغێکی دیکه‌.

بوونی ده‌سه‌ڵاتی رۆژئاوا خۆی له‌ خۆیدا یارمه‌رتده‌ره‌ بۆ مسۆگه‌رکردنی مافی ئۆتۆنۆمی یا فیدرالی بۆ نه‌ته‌وه‌ی که‌مینه‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ له‌ که‌لتوری رۆژئاوادا دیارده‌یه‌کی په‌سندکراوه‌ و لای ئه‌وان ئه‌م مافه‌ پێویسته‌ هه‌بێت، بۆیه‌ کورد له‌مباره‌وه‌ کاره‌که‌ی زۆر بۆ ئاسانکرا و هه‌رته‌نها جووله‌یه‌کی بچوکی ئه‌وی پێویست بوو. ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌ له‌ پیاوه‌تی ده‌سه‌ڵاتی عه‌ره‌بی نییه‌، به‌ته‌نها به‌ هێز و بازووی کوردیش نه‌هاتۆته‌دی‌، چونکه‌ کورد وه‌کو نه‌ته‌وه‌ لاوازه‌ و یه‌کگرتوو نییه‌، بیر و لێکدانه‌وه‌ی فیودال و پارتگه‌را به‌سه‌ریدا زاڵن. کۆمه‌ڵێ فاکته‌ری گرنگی ده‌ره‌کی رۆڵی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان له‌م گۆرانه‌دا هه‌بووه‌. بۆنمونه‌ تورکمان خه‌باتی رامیاریان زۆر کز بووه‌ یا نه‌یان بووه‌، ئێستا هه‌موو ئه‌و مافانه‌یان هه‌یه‌ که‌ له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌لاتداره‌ عه‌ره‌بیه‌کاندا خه‌ونیان پێوه‌ ده‌بینی.
فاکته‌ره‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌کیه‌کان که‌ بوونه‌هۆی گۆران و رزگاری باشوری کوردستان له‌ده‌ستی رژێمی به‌عس ده‌رفه‌تی زۆر گونجاویان بۆ چاککردنی مالی تێکشکاوی کورد ره‌خساند.‌ پ.د.ک و ی.ن.ک له‌گه‌ل ئه‌م هه‌موو ئاسانکاریه‌ی که‌ هاته‌ کایه‌وه‌ و ئێستا هه‌یه‌، نه‌یانتوانیووه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی نیشتیمانی وه‌کو خه‌ڵکی دیکه‌ و نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ دابمه‌زرێنن، ئێستاش دوو ده‌سه‌لاتی و دوو میرنشینی به‌رده‌وامه‌، کوردستان له‌ هه‌موو لایه‌نه‌که‌وه‌ له‌ نێوان دوو هێزدا دابه‌شکراوه‌. هێزی چه‌کداری، بازاری کوردستان، سامانی نه‌ته‌وه‌، پارله‌مان و ده‌زگا به‌رێوه‌به‌ریه‌کان، زانستگه‌کان و هتد. به‌کرده‌وه‌ له‌نێوان هه‌ردوولادا دابه‌ش کراون‌. توانای ده‌سه‌لاتی پارت و سه‌رۆکه‌کان له‌سه‌رووی ده‌زگا ستاتیه‌کاندان. هێزه‌ سه‌ربازی و چه‌کداره‌کانی کوردستان هه‌مووی سه‌ر به‌ دوو پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌که‌ن. هێز و سوپای ئه‌مبه‌ر بروای به‌ هێز و سوپای ئه‌وبه‌ر نییه‌، سه‌رۆک که‌ ده‌چێته‌ ناوچه‌یه‌ک یا ده‌ڤه‌ری سلێمانی هه‌موو گردۆلکه‌ و رێگه‌کان به‌ هێزه‌کانی تایبه‌ت به‌ خۆی ده‌گرێت و بروای به‌ هێزی دیکه‌ نییه‌ هتد..

سه‌باره‌ت به‌ تورکیا و ولاتانی دراوسێ و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ تورکیا ده‌ڵێ: “…. ‌پته‌وتربوونی په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ وڵاتانی دراوسێ‌و ناوچه‌كه‌ چ گرنگییه‌كی بۆ هه‌رێم‌و به‌ره‌وپێشچوونی باری سیاسی‌و ئابووریمان هه‌یه‌، هه‌میشه‌ دروشم‌و بانگه‌وازمان ئه‌وه‌بووه‌ كه‌به‌گرتنه‌به‌ری رێگه‌چاره‌ی ئاشتییانه‌ كه‌شێك له‌ده‌ڤه‌ره‌كه‌دا بخوڵقێت كه‌تێكڕای گه‌لانی ناوچه‌كه‌ له‌ئاشتی‌و سه‌ربه‌ستیدا بژین، خواست‌و ویست‌و كه‌رامه‌تی هه‌موو لایه‌ك پارێزراو بێت…. ئامانجیشمان له‌و سه‌فه‌ره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌: یه‌كه‌م: ده‌مانه‌وێ پێشوازی له‌و سیاسه‌ته‌ی ده‌وڵه‌تی توركیا بكه‌ین … دووه‌م: ده‌مانه‌وێت ئاستی په‌یوه‌ندییه‌ سیاسییه‌كانمان زیاتر په‌ره‌ی پێبده‌ین …. سێیه‌م: زیاتر په‌ره‌ به‌په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانمان له‌گه‌ڵ توركیا بده‌ین‌ …. نه‌هجی ئێمه‌ ئه‌وه‌ ده‌بێت كه‌چاره‌سه‌ریی ئاشتییانه‌ ئه‌ساسی هه‌موو دانوستاندنه‌كانمان بێت‌و رێز له‌سه‌روه‌ریی دراوسێكانمان ده‌گرین‌و له‌به‌رامبه‌ریشدا چاوه‌ڕوانیشمان ئه‌وه‌یه‌ رێز له‌سه‌روه‌ریی هه‌رێمی كوردستان بگیرێت…. رێگه‌ ناده‌ین كه‌س ئیستغلالی هه‌رێمی كوردستان بۆ سه‌رخستنی ئه‌جێندای تایبه‌تیی خۆی بكات‌ و نابێت هه‌رێمی كوردستان ببێته‌ مه‌یدانی ته‌سفیه‌ی حیساباتی هێزو لایه‌نه‌كانی ناوچه‌كه ‌و ده‌بێ هه‌موو لایه‌ك هه‌وڵبده‌ین گرژیی ناوچه‌ سنوورییه‌كان نه‌هێڵین‌و كۆتایی به‌و بۆمبباران‌و تۆپبارانه‌ بێت كه‌ده‌بێته‌ مایه‌ی نیگه‌رانیمان‌و ئازاردانی خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌….”

سه‌ره‌تا ده‌بێ به‌وه‌ ده‌ست پێبکه‌ین، که‌ مه‌سعود بارزانی چووه‌ تورکیا، به‌رپرسه‌ تورکه‌که‌ (مینسته‌ری ده‌ره‌وه‌ی تورکیا) وه‌کو که‌سایه‌تیه‌کی خێزانێکی گه‌وره‌ی ئێراقی پێشوازی کرد، ته‌نها ئالای تورکیا له‌ پشتی بوو و ئه‌وه‌ی بیندرا و گوتنی له‌سه‌ر کرا کێشه‌ی کورد نه‌بوو. به‌نهێنی چیان گوتوه‌ و چیان مۆرکردووه‌ ئه‌وه‌ هه‌ر خۆیان ده‌زانن. ئه‌وه‌ی پیشان درا نزمکردنه‌وه‌ی کورد بوو.

رێگه‌چاره‌ی ئاشتیانه‌ گونجاوترین رێگه‌ی چاره‌سه‌ره‌ بۆ کێشه‌ی نێوان نه‌ته‌وه‌کان، به‌لام رێگه‌چاره‌ی ئاشتیانه‌ نابێ له‌سه‌ر پشتی له‌ده‌ستدانی به‌ها نه‌ته‌وه‌یی و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناسیونالیسته‌کانی لایه‌نی به‌رامبه‌ر بێت. رێگه‌چاره‌ی ئاشتیانه‌ نابێ به‌رزکردنه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ستاتی داگیرکه‌ر بێت، له‌ هه‌مان کاتدا سه‌رکوتکردنی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ بێت. ئه‌وه‌ی مه‌سعود بارزانی ده‌یلێت بۆنی ئه‌مه‌ی لێدێت. باره‌که‌ سه‌خته‌ و ده‌بێ به‌ ژیری هه‌لسوکه‌وتی له‌گه‌ڵدا بکرێت. دیاره‌ هه‌ر لارکردنه‌وه‌یه‌ک بۆ ستاتی داگیرکه‌ر و له‌هه‌مان کاتدا زیانگه‌یاندن به‌ نه‌ته‌وه‌ی چه‌وساوه‌ی کورد له‌م پارچه‌ داگیرکراوه‌دا، ئه‌گه‌ری ئه‌‌نجامی خراپی بۆ کورد له‌م پارچه‌یه‌دا‌ بۆ ته‌واوی کوردستان به‌گشتی هه‌یه‌.

سه‌باره‌ت به‌ ده‌ستدرێژی ئه‌م ستاته‌ داگیرکه‌رانه‌ ده‌نگ نه‌کردن یا ده‌ربرینی نووزه‌یه‌ک هانی ده‌ستدرێژی زیاتر ده‌دات. بێده‌نگی له‌ چه‌وساندنه‌وه‌ و کوشتاری خوشکوبرا کورده‌کانی پارچه‌کانی دیکه‌ ستاتوسی ده‌سه‌لات له‌سه‌ر ئاستی کوردستاندا لاواز ده‌کات و پشتگیری و متمانه‌ی خه‌ڵک له‌ده‌ست ده‌دات. پشتگیری پۆلیتیکی ده‌سه‌ڵاته‌ داگیرکه‌ره‌کان و هه‌لپه‌رین به‌ ئاوازی ئه‌وان وه‌کو بۆنمونه‌ جه‌لال تاله‌بانی له‌ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ناو باوه‌شی ده‌سه‌لاتدارانی تورک داوای له‌ شۆڕشگێره‌ کورده‌کان ده‌کرد که‌ چه‌که‌کانیان دابنێن و بچنه‌وه‌ ماله‌کانی خۆیان، زیان به‌ دۆزی کورد ده‌گه‌یه‌نێت. رژێمێک که‌ که‌مترین ماف به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌ی ژێرده‌سته‌ ره‌وا نه‌بینێت و هه‌ره‌شه‌ی توانه‌وه‌ له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست دروست بکات، رژێمێک ده‌رگه‌ به‌رووی هه‌موو رێگه‌چاره‌ ئاشتیه‌‌کان بگرێت، له‌مباره‌دا ئه‌م نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌ به‌ ناچاری به‌رگری له‌ خۆی ده‌کات و خه‌بات بۆ مانه‌وه‌ی خۆی ده‌کات. خه‌باتی پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستان له‌ پێناوی ئازادی نه‌ته‌وه‌ی چه‌وساوه‌ و بێمافی کورده‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و ستاتانه‌ رێگه‌ به‌ مافی رامیاری و که‌لتوری کورد بده‌ن، بێگومان نه‌ شه‌ر ده‌بێت و  نه‌ که‌سیش ئاره‌زووی مالوێرانی ده‌کات. بێگومان ده‌کرێ چاره‌سه‌ره‌کان ئاشتیانه‌ و به‌ دانوستان و گفتوگۆ چاره‌سه‌ریان بکرێت.

هه‌ردوو سه‌رۆکی ی.ن.ک و پ.د.ک به‌تایبه‌تی تاله‌بانی له‌ ئاست ئه‌م ستاته‌ داگیرکه‌رانه‌دا لاوازن، کورد له‌ هاوکێشه‌کانی ناوچه‌که‌دا دیار نییه‌، ئه‌وان نه‌یانتوانیووه‌ وابکه‌ن پۆلیتیکی ئه‌م ستاتانه‌ به‌لای دیکه‌دا ببه‌ن. رژێمه‌کانی ئێران و به‌تایبه‌تی تورکیا دان به‌ ئازادی کورد نانێن و هه‌لسوکه‌وتیان له‌گه‌ڵ کورد باش نییه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵی شکاندن و نزمکردنه‌وه‌ی کوردیان داوه‌. هیچ رێزێک بۆ سه‌روه‌ری کورد دانانێن و هه‌رکاتێک ویستوویانه‌ تۆپبارانیان کردووه‌، سنوریان به‌زاندووه‌ و پێشێلی بریاره‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کانیان کردووه‌. کاردانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی کوردی یا نه‌بووه‌ یا لاواز بووه‌ و یا به‌جۆرێک بووه‌ که‌ جێگه‌ی سه‌رسورمان بوون بووه‌، باره‌که‌ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ماوه‌ته‌وه‌. بۆنمونه‌ ئێران تۆپبارانی ناوچه‌ سنوریه‌کانی ده‌کرد و ماڵی جۆتیارانی کوردی تێک ده‌دا، ده‌سه‌ڵاتی پ.د.ک له‌ هه‌ولێر یادی خومه‌ینیان زۆر به‌گرنگی پێدان له‌ هۆڵێ “پێشه‌وا” دا ده‌کرده‌وه‌. شایانی گوتنه‌ خومه‌ینی دژی‌ مافی نه‌ته‌وه‌یی کورد بوو و له‌ ژێر ده‌سه‌لاتی ئه‌ودا هه‌زاران کورد له‌سه‌ر به‌رگری له‌ مافی نه‌ته‌وه‌ییان له‌نێوبردران.

له‌گه‌ڵ هه‌لسوکه‌وتی دژه‌ کوردانه‌ی ئه‌م وڵاتانه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زیاتر ده‌رگه‌ بۆ ئه‌و ولاته‌ داگیرکه‌رانه‌ له‌ کوردستاندا کراوه‌ته‌وه‌ و به‌مجۆره‌ هێز و یه‌که‌کانیان زیاتری کردووه‌. له‌هه‌مووی خراپتر ئه‌وه‌یه‌ کاتێ ئه‌و سه‌رۆکانه‌ وه‌کو ستاته‌ داگیرکه‌ره‌کان گوتن له‌سه‌ر پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ی ئه‌و ستاتانه‌ ده‌که‌ن، وه‌کو ئه‌وان پۆلیتیکی تۆقێنه‌ری ئه‌وان دووباره‌ ده‌که‌نه‌وه‌ و بۆ یه‌کپارچه‌یی خاکی ئه‌وان دوان ده‌ده‌ن‌. ئه‌گه‌رچی گوتنه‌کانیان به‌گشتی دژی به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ی کورده‌. ئێستا له‌ کوردستاندا هێز و یه‌که‌ی سه‌ربازی و ئاسایشی تورکی هه‌ن، بێئه‌وه‌ی پرۆتستۆیه‌ک له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ هه‌بێت، یا روونکردنه‌وه‌یه‌ک بۆ خه‌ڵک له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌بێت. کاریگه‌ری ئه‌م ستاتانه‌ له‌سه‌ر کاروباری ناخۆی کوردستان هه‌یه‌ و پشتگیریان بۆ لایه‌ن و گروپی رامیاری به‌ ئاشکرا و به‌نهێنی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌تایبه‌تی سه‌باره‌ت به‌ رێکخراوه‌ ئیسلامیه‌کان و تورکمانه‌کان وایه‌.

ئاشتی و چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ ده‌بێ له‌ په‌سندکردنی جوداییه‌کان و جودایی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانه‌وه‌ ده‌ست پێبکات، ده‌بێ ده‌ست له‌سه‌ر کرۆکی کێشه‌کان دابندرێن و دان به‌ بوون و چاره‌سه‌ریان بندرێن. نه‌ته‌وه‌ی کورد وه‌کو تورک و عه‌ره‌ب و فارس مافی ئازادی هه‌یه‌، به‌ رێککه‌وتن له‌سه‌ر پشتی به‌رژه‌وه‌ندی کورده‌کانی پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستان، ئاشتی فه‌راهه‌م نابێت و ته‌مه‌نی درێژ نابێت، چونکه‌ ئاشتی له‌ ناوچه‌که‌دا بێ دانپێنان و چاره‌سه‌ری کێشه‌ی پارچه‌کانی دیکه‌ ته‌واو نییه‌ و ته‌واو نایه‌ته‌دی.

سه‌باره‌ت به‌ به‌هێزکردنی په‌یوه‌ندی بازرگانی له‌گه‌ڵ تورکیا‌، مافی بازرگانیکردن له‌ کوردستاندا له‌لایه‌ن ده‌سه‌لاتداره‌کانه‌وه‌ پاوانکراوه‌، بازار و ئالوگۆر و خستنه‌کار له‌ژێر کۆنترۆلی خۆیاندایه‌، بازرگانی له‌گه‌ل ئه‌وانه‌ و به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانه‌. کانون و کرده‌وه‌ ئابوریه‌کان به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان داده‌ڕێژرێن. جگه‌له‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی بێبه‌رهه‌م و مشه‌خۆریان به‌رهه‌م هێناوه‌ و زۆرینه‌ی خه‌ڵک موچه‌ وه‌رده‌گرێت بێئه‌وه‌ی به‌رهه‌می هه‌بێت. کۆمه‌ڵگه‌ خه‌سێندراوه‌ و به‌رهه‌مه‌ ناوخۆییه‌کان نه‌ماون یا زۆر له‌ پاشیان داوه‌.

ئه‌وان به‌بێ گوێدانه‌ پره‌نسیپه‌ نیشتیمانی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کان، ده‌ستیان به‌سه‌ر بازاری کوردستاندا گرتووه‌ و به‌ سیسته‌مێکی تایبه‌تی مافییایی له‌ژێرناوی که‌رتی تایبه‌ت به‌رێوه‌ی ده‌به‌ن، ئه‌م بازاره‌ خراوه‌ته‌ ژێرپێی بازرگانه‌ گه‌نده‌له‌ تورکه‌کان و هیدیکه‌ له‌ ناوچه‌که‌دا، جا گرنگ نییه‌ ئه‌وانه‌ کۆنه‌ به‌عسین، تاوانبارن، دژ به‌کوردن یا چین، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ئه‌واندا گونجاوه‌ و پاره‌ی تێدایه‌. به‌ گوتنی مه‌سعود بارزانی خۆی زیاتر له‌ 1300 کۆمپانیای تورکی له‌ کوردستاندا هه‌ن. ئه‌وه‌ی ده‌بیندرێت دروستکردنی هۆتێل و گه‌ره‌ک و مزگه‌وته‌ له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌داره‌کانی سه‌ر به‌ خێزان و پارتی ده‌سه‌ڵاتدار و بازرگانه‌ تورکه‌کان. زۆرلایه‌نی گرنگی پێویستی ئاواده‌انکردنه‌وه‌ و رێکخستنی گوزه‌رانی خه‌ڵک له‌ زۆر شوێندا فه‌رامۆشکراون. له‌ماوه‌ی کارکردنیاندا زۆر کۆمپانیا گه‌نده‌ل بووه‌ یا به‌لێنی به‌زاندووه‌ یا دزیان له‌ خه‌لکی کوردستان کردووه‌، هیچ کاردانه‌وه‌یکی سزادان له‌گه‌ل ئه‌مانه‌دا نه‌بووه‌، هه‌روه‌کو زۆر له‌ به‌لێنده‌ره‌ کورده‌کان و ده‌سه‌ڵاتی کوردی به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی باڵاده‌ستن و ده‌سه‌ڵاتدارن، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌م سکه‌ندالانه‌دا پشکیان هه‌بووه‌، به‌ڵام هیچ سزا و لێپێچانه‌وه‌یه‌ک له‌مباره‌یه‌وه‌ نه‌کراوه‌. باجه‌که‌ی بێگومان خه‌ڵکی کوردستان و داهاتی نه‌ته‌وه‌یی کوردستان که‌ له‌ژێرچنگی پ.د.ک و ی.ن.ک دایه‌ داویه‌تی.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی تورکیا سه‌رسه‌ختترین دوژمنی ئازادی کورده‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بازرگانه‌ تورکه‌کان له‌ گه‌نده‌ڵیدا باڵاده‌ستن، به‌ڵام ده‌سه‌لاتی پ.د.ک و ی.ن.ک کێشه‌یه‌کیان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نییه‌ و ده‌رگه‌ی کوردستان بۆ ئه‌وان واڵایه‌. به‌هێزکردنی په‌یوه‌ندی ئابوری وه‌کو مه‌سعود بارزانی ده‌یلێت به‌هێزکردنی ئه‌م بازاره‌ قۆرغکراو، لاسه‌نگ، ناره‌وا و گه‌نده‌ڵه‌یه‌ که‌ ئێستا هه‌یه‌.

شایانی گوتنه‌ داهاتی نه‌ته‌وه‌یی کوردستان له‌ ئاستێکی به‌رزدایه‌ و توانایه‌کی ئابوری باش ده‌داته‌ ده‌سه‌ت ده‌سه‌ڵات. ئه‌م داهاته‌ به‌ داهاتی سامانی سروشتیه‌وه‌ هی خه‌ڵکی کوردستانه‌، هیچ پارت و گروپێک دایان نه‌هێناوه‌ تا مافی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتن و پاوانکردنی ره‌وا بکه‌ن. ده‌کرا ئاوادانکردنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان له‌ چوارچێوه‌ی بازارێکی ئازادی ره‌وادا و به‌بێ پاوانکردن و قۆرغکردنی له‌لایه‌ن پارتی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌، به‌بێ وابه‌سته‌یی به‌ تورکیا زۆر چاکتر و ره‌واتر و به‌رهه‌مهێنه‌رتر بێت. ده‌کرا گرنگی له‌پێش به‌ پێداویستیه‌ هه‌ره‌ له‌پێشه‌کانی گوزه‌رانی خه‌ڵک بدرێت و له‌ بواری خزمه‌تگوزاریدا چاکسازی بنه‌ره‌تی بکرێن. ده‌کرا زیندووکردنه‌وه‌ و پشتگیری به‌رهه‌مه‌کانی ناوخۆ بکرێته‌ خاڵی گرنگ و له‌پێش، له‌هه‌مان کاتدا باج بخرێته‌سه‌ر شمه‌کی بێگانه‌. ده‌کرا هێنان و ناردن له‌ ژێر کۆنترۆل و چاودێری ده‌زگایه‌کی نیشتیمانی ده‌ستپاک دابێت و رێگه‌ له‌هێنانی خۆراکی به‌سه‌رچوو بگیرێت هتد. 

مه‌سعود بارزانی گوتن له‌سه‌ر سه‌ردانی فه‌ره‌نسا ده‌کات و  گوتن له‌سه‌ر باشی په‌یوه‌دنیه‌کان ده‌کات. “…ماوه‌یه‌كه‌ بانگهێشتی ره‌سمیی سه‌رۆكی (فه‌ڕه‌نسا)مان پێگه‌یشتووه‌‌و ئێستا كاته‌كه‌ی گونجاوه‌ بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌و سه‌ردانه‌. بێگومان ئاگادارن كه‌په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ فه‌ڕه‌نسا له‌ئاستێكی باشدایه‌ له‌گه‌ڵ گه‌ل‌و حكومه‌تی فه‌ڕه‌نسا چ له‌نه‌هامه‌تییه‌كان‌و چ له‌كاتی سه‌رگرتنی ئه‌زموونی حكومه‌تی هه‌رێم دۆست‌و پاڵپشتمان بوونه‌…”

ئه‌م ولاتانه‌ی رۆژئاوا و ناوچه‌که‌ به‌رژه‌وه‌ندیان له‌ ناوچه‌ی رۆژهه‌لاتی ناوه‌راستدا هه‌یه‌، بۆیه‌ گرنگی به‌ په‌یوه‌ندیه‌کانیان له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ده‌ن. به‌داخه‌وه‌ تائێستا له‌ کاردانه‌وه‌ جیهانیه‌کان سه‌باره‌ت به‌ کورد نه‌بیندراوه‌ که‌ سه‌رانی ده‌سه‌لاتی کوردی رۆڵیکیان له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌بووبێت، یا جێپه‌نجه‌یان له‌ گۆران له‌ تێگه‌یشتنی جیهانی سه‌باره‌ت به‌ مافی نه‌ته‌وه‌یی کورد هه‌بووبێت. تائێستا لای وڵاتانی جیهان و زلهێزه‌کان کێشه‌ی کورد کێشه‌یه‌کی ناوخۆیی ئێراقه‌، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ پۆلیتیکی رابردوو و ئێستای ده‌سه‌ڵاتی ی.ن.ک و پ.د.ک ـه‌وه‌ هه‌یه‌، که‌ کار له‌سه‌ر ئه‌م ڕێگه‌یه‌ ده‌که‌ن و نه‌یانتوانیووه‌ کێشه‌ی کورد ببه‌نه‌ ئاستێکی نێونه‌ته‌وه‌یی.

جگه‌له‌وه‌ی ئه‌م بازرگانییه‌ لاسه‌نگ و ناته‌واوه‌ی له‌گه‌ل تورکیای دژ به‌کورد دروستیان کردووه‌، له‌گه‌ڵ وڵاتانی پێشکه‌وتووی رۆژئاوا یا تازه‌پێشکه‌وتووی خوارووی ئاسیا و ئه‌مه‌ریکای لاتین دروست بکرابایه‌ به‌رهه‌می هاوکاریه‌که‌ جۆرێکی دیکه‌ ده‌بوو. به‌پێچه‌وانه‌ی تورکیا بازرگانی له‌گه‌ڵ ئه‌م وڵاته‌ پێشکه‌وتووانه‌دا‌ ره‌هه‌ندێکی دیکه‌ی زۆر جیا و سوودبه‌خشی له‌ لایه‌نه‌ خزمه‌تگوزای، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابوری و رامیاریه‌کانه‌‌وه‌ ده‌بوو.

سه‌باره‌ت باری ناوخۆی کوردستان و ناره‌زایی ئه‌م دواییه‌ی خه‌ڵک ده‌لێ: “…. ئێستا وه‌زعێك له‌كوردستان هاتۆته‌ ئاراوه‌ كه‌خه‌ریكه‌ هێزو توانامان له‌مه‌ساری خۆی لاببات‌و ئامانجه‌كانمان له‌به‌رچاو ون بكات …. چ سوودێكی هه‌یه‌ كه‌به‌ده‌ستی خۆمان ئه‌زموونه‌كه‌مان ناشیرین بكه‌ین‌و چ سوودێكی هه‌یه‌ ته‌سوێرێكی نادروست له‌هه‌رێم‌و كه‌سایه‌تیی مرۆڤی كورد پیشانی خه‌ڵكی دونیا بده‌ین… پاشان ده‌ڵێ: “خه‌بات‌و تێكۆشان‌و قوربانیدانی ئێمه‌ بۆ سه‌ربه‌ستی‌و ئازادی بووه‌، بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ئێمه‌ خاوه‌ن ئیراده‌ی خۆمان بین‌و كه‌ڕامه‌تی مرۆڤی كورد پارێزراو بێت، شوكور بۆ خوا له‌سایه‌ی خوێنی شه‌هیدان‌و به‌خه‌بات‌و تێكۆشانی هه‌موو لایه‌ك‌و دوای قوربانیدانێكی زۆر ئه‌م ده‌سكه‌وتانه‌ی ئێستا هاتوونه‌ته‌دی، وڵاتمان ئازاده‌و ئه‌زموونی ئیداره‌و حوكمڕانیی خۆمان هه‌یه‌، ئه‌مڕۆ ئێمه‌ خاوه‌نی وڵاتمان‌و خۆمان‌و كه‌سایه‌تیمانین….”

وه‌کو پێشتر گوتمان پ.د.ک و ی.ن.ک کوردستانیان له‌ نێوان خۆیاندا ناره‌وا و دژ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ی کورد دابه‌شکردووه‌. خۆیان و که‌سوکاریان و به‌رپرسه‌کانیان هایلایڤ ده‌ژین و ئاستی ژیانیان له‌ لوته‌که‌ دایه‌. گه‌وره‌ترین هێزی تایبه‌تی سه‌ر به‌ خۆیان و پارته‌کانیان پێکهێناوه‌. خۆیان له‌سه‌رووی داموده‌زگاکانی کۆمه‌ڵگه‌دان. مرۆڤی کورد له‌ کوردستاندا ئازاد نییه‌ و به‌جۆرێ له‌ جۆره‌کان له‌ ژێر ترس و گه‌مارۆی پارتی ده‌سه‌لاتدار دایه‌. جوداکاریه‌کی گه‌وره‌ و ناره‌وا له‌ نێوان ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتن و ئه‌وانه‌ی بێلایه‌نن هه‌یه‌. کوردستان خاوه‌نی سه‌روه‌ری خۆی نییه‌، ته‌نها له‌ پرسیاره‌ به‌رێوه‌به‌رییه‌ ناوخۆییه‌کاندا بریاری به‌ده‌سته‌. بواره‌کانی دارایی، به‌رگری، سامانی سروشتی و ده‌ره‌وه‌ له‌ ده‌ستی ده‌سه‌لاتی ناوه‌ندی به‌غدا دایه‌ و ده‌سه‌لاته‌ سه‌روه‌ریه‌کانی له‌ده‌ست خۆیدا نییه‌. ئه‌مرۆ نه‌ته‌وه‌ی کورد نه‌ خاوه‌نی ولاته‌، نه‌ خاوه‌نی خۆی و که‌سایه‌تی خۆیه‌تی. نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ ئێراقدا که‌مینه‌یه‌که په‌راوێزکراوه‌ و به‌کرده‌وه‌ له‌ ئاست نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بدا پله‌ دوو و سێیه‌. راسته‌ مه‌سعود بارزانی و ئه‌وانه‌ی وه‌کو ئه‌و ئاستی ژیانیان چۆته‌ لوتکه‌، به‌لام ژیانی هایلایڤ و دانیشتن له‌گه‌ڵ سه‌رۆک و به‌رپرسی گه‌وره‌ی بێگانه‌ واتای ئه‌وه‌ نییه‌ گه‌ل سه‌ربه‌خۆیه‌ و خاوه‌نی سه‌روه‌ری خۆیه‌تی.

سه‌باره‌ت به‌ که‌سایه‌تی ده‌لێ: “دروستكردنه‌وه‌ی باڵه‌خانه‌یه‌ك ئاسانه‌، به‌ڵام دروستكردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی زۆر زه‌حمه‌ته‌، تێكدان‌و شێواندنی ناڕه‌وای كه‌سایه‌تیی مرۆڤی كورد تاوانێكه‌ ده‌رهه‌ق به‌نه‌ته‌وه‌یه‌ك. ئه‌وه‌ی ئێستا به‌ناوی ئازادییه‌وه‌ ده‌كرێت ئازادی نییه‌، ئه‌مه‌ فه‌وزایه‌ خه‌ریكه‌ ره‌وشتی كوردیه‌تی‌و مرۆڤایه‌تی تێكده‌چێت، به‌ناوی ئازادییه‌وه‌ به‌بێ به‌ڵگه‌‌و به‌بێ سه‌به‌ب هجوم ده‌كرێته‌ سه‌ر مافی هه‌ر كه‌سێك‌و ئه‌وجا ئه‌و مافه‌ به‌خه‌ڵك ره‌وا نابینین به‌پێی یاسا به‌رگری له‌مافی خۆیان بكه‌ن، به‌رگریكردن له‌مافی هه‌ر كه‌سێك له‌ڕۆژنامه‌نووسێك تا هه‌ر تاكێكی كۆمه‌ڵگا به‌ئه‌ركی خۆمی ده‌زانم…..”

مه‌سعود بارزانی دوان له‌سه‌ر هه‌ولی تێکشکاندنی که‌سایه‌تی مرۆڤی کورد ده‌کات و وه‌کو تاوانێک ده‌رهه‌ق به‌ نه‌ته‌وه‌ی کورد سه‌یری ده‌کات. که‌سایه‌تی مرۆڤی کورد پێشتر له‌ ژێر کاریگه‌ری شه‌ری ناوخۆی کوردکوژی پ.د.ک و ی.ن.ک، پێشتر له‌ ژێرکاریگه‌ری راکێشانی هێزی داگیرکه‌ر و وابه‌سته‌یی به‌ داگیرکه‌ردا، ئێستا له‌ ژێر کاریگه‌ری ده‌سه‌لاتێکی پارتپه‌رستی نانیشتیمانی، ده‌سه‌لاتێکی له‌ کوردبوون نه‌زۆک و ماستاوچی نه‌ته‌وه‌ بالاده‌سته‌کان، ده‌سه‌لاتێکی له‌ بیر و هزر هه‌ژار، ده‌سه‌لاتێکی کۆنه‌پارێز، ده‌سه‌لاتێکی تابڵێی گه‌نده‌ڵ و مه‌شه‌خۆر که‌ وه‌کو گه‌له‌گورگ به‌ربوونه‌ته‌ سه‌ر داهات و سامانی نیشتیمانی کوردستان، ده‌بێ که‌سایه‌تی مرۆڤی کورد چۆن که‌سایه‌تیه‌ک بێت! که‌سایه‌تی خودی مه‌سعود بارزانی و جه‌لال تاله‌بانی و زۆر له‌ به‌رپرسانی دیکه‌ی نزیکیان‌، که‌سایه‌تی هه‌میشه‌بگۆر و بێپره‌نسیپ، که‌سایه‌تی بێمتمانه‌ و لاوازن، که‌سایه‌تیه‌ک که‌ رابردوو و ئێستایان پڕیه‌تی له‌ تاوان، له‌ کار و کرده‌ی دژ به‌ مافی مرۆڤ و به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ی کورد. که‌سێک خاوه‌نی ئه‌م جۆره‌ که‌سایه‌تییه‌ بێت، ده‌بێ بتوانێ چ یارمه‌تیه‌ک بۆ دروستکردنی که‌سایه‌تی مرۆڤی کورد پێشکه‌ش بکات؟

مه‌سعود بارزانی ره‌خنه‌گرتن یا نوسینی هێرشئامێز بۆسه‌ر ده‌سه‌لات و که‌سه‌ ده‌سه‌لاتداره‌کان به‌ تاوان به‌رامبه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ تێده‌گات! پێش هه‌ر شتێ ئه‌م که‌مه‌ ئازادییه‌ی ئه‌و له‌ ناوچه‌که‌ی خۆی رێگه‌ی داوه‌، ئه‌وه‌ به‌هۆی بوونی ئه‌مه‌ریکا و مه‌رجه‌کانیه‌تی که‌ زۆر له‌وه‌ زیاتر داوا ده‌که‌ن هه‌بێت، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی پ.د.ک ئه‌مه‌ به‌ره‌وا نابینێت، بۆیه‌ ئه‌گه‌رچی گوشاری ئه‌مه‌ریکا هه‌یه‌ به‌ڵام ئازادی له‌ ناوچه‌کانی ژێر چنگی پارتی زۆر به‌رته‌نگ و سنورداره‌. پاشان ره‌خنه‌گرتن له‌ هه‌ر وڵاتێکدا که‌ تۆزقاڵێک ئازادی تێدا هه‌بێت بوونی ده‌بێت. ره‌خنه‌گرتن و ریسواکردنی تاوانکاری پێداویستیه‌کی بێ ئه‌ملاوئه‌ولای هه‌وله‌کانی زیاتر کرانه‌وه‌یه‌ له‌هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا. له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کراوه‌دا ره‌خنه‌ و تانه‌ له‌ کار و کرده‌وه‌کانی ده‌سه‌ڵات و که‌سانی ده‌سه‌لاتدار ره‌وشی ئازادی به‌هێز ده‌کات و که‌سایه‌تی مرۆڤه‌کان به‌هێز ده‌کات، که‌سایه‌تی نه‌ته‌وه‌ به‌هێز ده‌کات، مرۆڤایه‌تی ده‌هێنێته‌وه‌ سه‌ر رێچکه‌ی گونجاوی خۆی. مه‌سعود بارزانی ئه‌م ره‌وشه‌ به‌ تێکدان ده‌زانێت؟!

سه‌باره‌ت به‌ سه‌روه‌ری یاسا ده‌ڵێ: “…. به‌ڵام نابێ كه‌س له‌سه‌رووی یاساوه‌ بێت‌و بیر بكرێته‌وه‌ كه‌هه‌ندێ كه‌س حه‌سانه‌ی ئه‌وه‌یان هه‌بێت كه‌به‌كه‌یفی خۆیان مافی خه‌ڵك پێشێل بكه‌ن‌و بوختان‌و تۆمه‌ت له‌سه‌ر خه‌ڵك بڵاوبكه‌نه‌وه‌ …. ئه‌مه‌ ئازادی نییه‌ ئه‌مه‌ خراپ به‌كارهێنانی ئه‌و كه‌شه‌ ئازاده‌یه‌ كه‌له‌كوردستان به‌تێكۆشانی هه‌موولایه‌ك هاتۆته‌ ئاراوه‌، نابێت چیتر ئه‌مه‌ قبوڵ بكرێت، نابێ چیتر ئازادیی هاووڵاتییان‌و مافیان به‌ناوی ئازادییه‌وه‌ پێشێل بكرێت….”

سه‌ره‌تا ده‌بێ بپرسین چ جۆره‌ یاسایه‌ک؟ کێ ئه‌م یاسایه‌ی داڕشتووه‌ و له‌ روانگه‌ی چ دید و لێکدانه‌وه‌یه‌ک داڕشتراوه‌؟ یاسای به‌عس؟ یاسای پارتی؟ له‌ کوردستاندا ئه‌گه‌ر که‌سێک یا گروپێک له‌سه‌رووی یاساوه‌ بێت، ئه‌وه‌ له‌ پێش هه‌موان مه‌سعود بارزانییه‌، ئه‌وجا نزیکانی ئه‌و و به‌رپرسانی پارته‌که‌ی، ئه‌وجا سه‌رۆک و به‌رپرسه‌کانی دیکه‌ی ئه‌وبه‌ر و هتد. هه‌ر ئه‌وانن نه‌ دادگا ده‌وێرێ سه‌یریان بکات و لێیان بپێچێته‌وه‌، نه‌ پۆلیس ده‌وێرێ سه‌یریان بکات یا لێیان بپێچیته‌وه‌. هه‌ر ئه‌وانن خۆیان ده‌زگای ئاسایشی سه‌ربه‌خۆیان، ئاسایشی نهێنی پاراستن و زانیاری سه‌ر به‌ خۆیان هه‌یه‌، بودجه‌ی تایبه‌تیان له‌ داهاتی گه‌ل بۆ بڕیونه‌ته‌وه‌ و خه‌ڵکیان خستۆته‌ژێر چاودێری و که‌نترۆلی خۆیان. رێكخستنه‌کانیان وه‌کو ده‌زگای سیخوری خه‌ریکی چاودێری خه‌ڵکن و رۆژانه‌ راپۆرت له‌سه‌ر خه‌ڵک ده‌درێنه‌ ئه‌م ده‌زگایانه‌‌. هه‌ر ئه‌وانن که‌س ده‌گرن، ده‌رفێنن، ده‌کوژن، زیندانی ده‌که‌ن، یا ده‌ترسێنن و گه‌مارۆی ده‌خه‌نه‌سه‌ر بێئه‌وه‌ی پێیانوابێ هیچ یاسایه‌کیان پێشێل کردووه‌. دادگا له‌مبارانه‌دا هیچ ده‌سه‌ڵاتی نییه‌ و ناتوانێ له‌م کرده‌وانه‌یان بپێچیته‌وه‌.

راسته‌ خه‌ڵکی ره‌شورووت و ئاسایی له‌ژێر به‌زه‌یی یاسا و بیرۆکراسیه‌تێکی زۆر کوشنده‌ دان که‌ به‌جۆرێ له‌جۆره‌کان له‌ بواری کۆنترۆلکردنی بیرۆکراسیانه‌ی خه‌ڵک، له‌ سستی و ته‌مبه‌ڵی، له‌ ئازاردانی ده‌روونی و پێشێلکاریدا له‌ سیسته‌می ئیسلامی ئێرانی و سیسته‌می رژێمی روخاوی به‌عس ده‌چێت‌. بۆیه‌ ئه‌وه‌ راسته‌ خه‌ڵکی بێپشتیوانی کوردستان له‌ژێر به‌زه‌یی یاسا و دادگایه‌کی بیرۆکراسی رۆژهه‌لاتی پێشێلکار و ناسه‌ربه‌خۆ و لاواز دان‌. 

وه‌کو گوترا له‌ کوردستاندا مرۆڤی کورد ئازاد نییه‌، ئه‌وان زۆریان تاوان ئه‌نجام دا بۆ ئه‌وان یاسا نه‌بوو و نییه‌. ئه‌وان رۆژانه‌ له‌ چه‌ندین لایه‌نه‌وه‌ مافی هاووڵاتی پێشێل ده‌که‌ن، به‌ڵام یاسا و دادگا له‌ ئاست ئه‌وان کوێر و که‌ڕ و لاڵن. مرۆڤه‌کان له‌ ژێر که‌نترۆل و چاودێری و گه‌مارۆی ده‌سه‌لاتدان، هێز و ده‌زگای نیشتیمانی نین‌ بتوانن هاووڵاتی له‌ چنگی پارت و ناره‌واییه‌کانی پارت بپارێزێت.

که‌ ده‌لێت نابێ چیتر ئه‌مه‌ قبوڵ بکرێت، ئه‌مه‌ پیشاندانی بێپشووییه‌ و له‌م رێگه‌یه‌وه‌ هه‌وله‌کانی سه‌رکوتکردنی ده‌نگه‌ ئازاده‌کان و ره‌خنه‌گرانی دژ به‌ ده‌سه‌ڵات خۆش ده‌کرێت. که‌ ده‌گوترێت نابێ چیتر ئه‌مه‌ قبول بکرێت، کانون و دادوه‌ری له‌ده‌ست دادگا ده‌سه‌ندرێت و راده‌ستی هێزی سه‌ر به‌ پارت ده‌کرێت. چونکه‌ ئه‌گه‌ر کانون و دادگا ده‌سه‌لاتیان هه‌بێت، ئه‌وه‌ ئیتر دادگایه‌ له‌ئه‌گه‌ری بوونی سکالادا و دواجار له‌ئه‌گه‌ری بوونی پێشێلکاریدا به‌کاری سزادان هه‌لده‌ستێت، نه‌ک ده‌سه‌لاتدار یا هێزی سه‌ر به‌ پارت.

سه‌باره‌ت به‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ ئایین ده‌ڵێ: “له‌كوردستاندا قیه‌می رێزگرتن له‌بیروباوه‌ڕی یه‌كتر ره‌گ‌و ریشه‌ی له‌مێژوو و كه‌لتووری ئێمه‌دا هه‌یه‌، به‌ڵام ئێستا هه‌وڵی شێواندنی ئه‌و قیه‌مه‌ش ده‌درێت، زێده‌ڕۆیی هه‌ندێجار ده‌گاته‌ ئه‌و حه‌ده‌ی كه‌سوكایه‌تی به‌ئاینی پیرۆزی ئیسلام بكرێت، له‌كوردستاندا به‌وه‌ سه‌ربه‌رزین كه‌فه‌رهه‌نگمان فه‌رهه‌نگی ته‌ساموح‌و پێكه‌وه‌ژیانه‌، جیاوازی نییه‌ له‌نێوان ئاینه‌كان، نابێ سوكایه‌تی به‌هیچ ئاینێك بكرێت جاچ بگاته‌ ئاینی پیرۆزی ئیسلام كه‌ئاینی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی كوردستانه‌. تێپه‌ڕاندنی ئه‌م سنوورانه‌ له‌مه‌ودوا قابیلی قبوڵ نییه‌و ده‌بێ رێز له‌مه‌شاعیری خه‌ڵك بگیرێت، ئێمه‌ پێشوازی له‌ڕه‌خنه‌ی ئیجابی ده‌كه‌ین‌و پێمان باشه‌ كه‌موكوڕییه‌كان ده‌ستنیشان بكرێت، به‌ڵام وه‌زعه‌كه‌ له‌وه‌ ده‌رچووه‌و بۆته‌ ناشیرینكردنی سه‌رتاپای وڵات، تۆمه‌ت هه‌ڵبه‌ستن‌و ناووناتۆره‌ دروستكردن بۆ یه‌كتری په‌یوه‌ندیی به‌ڕه‌خنه‌و ئازادیی راده‌ربڕین نییه‌ ….”

سه‌ره‌تا ده‌بێ بپرسین ره‌خنه‌ی ئیجابی چییه‌ و چ جۆره‌ ره‌خنه‌یه‌ک به‌ ئیجابی تێده‌گه‌ن؟ کێ ئه‌م پێناسه‌یه‌ ده‌کات و سنوره‌کان دیار ده‌کات؟ واپێده‌چێ ده‌سه‌لاتی پ.د.ک ره‌خنه‌ و تانه‌ سه‌باره‌ت به‌ بیروباوه‌ر و بابه‌ته‌کانی په‌یوه‌ستدار به‌ ئیسلام به‌ره‌خنه‌ی ئیجابی نابینێت. به‌مجۆره‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ ره‌خنه‌ سنوره‌کانی زۆر به‌رته‌نگ و سنوردار ده‌کرێت‌.

سه‌باره‌ت به‌ رابردوو، له‌ کوردستاندا هه‌رگیز سیسته‌می دیموکراسی یا ئازادی و کراوه‌یی پێشتر له‌ مێژوودا بوونی نه‌بووه‌، که‌لتوری کورد وه‌کو که‌لتوری گه‌لانی دیکه‌ی ناوچه‌که‌ که‌لتورێکی موسولمانی و کۆنه‌پارێز بووه‌، له‌م که‌لتورانه‌دا پشووته‌نگی و داخراوی زاله‌. هه‌رگیز له‌ کوردستاندا له‌سه‌رده‌می ژێرده‌سته‌ییدا تا سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌م نه‌تواندراوه‌ ره‌خنه‌ له‌ بیروباوه‌ری ئایینی بۆ رایگشتی راکشاوانه‌ ده‌رببردرێت. له‌ ناوه‌راستی هه‌شتاکاندا عه‌بدولخالق مه‌عروف ته‌نها ئاماژه‌ی به‌ هه‌ندێ فاکت سه‌باره‌ت به‌ هه‌لسوکه‌وتی پێغه‌مبه‌ری موسه‌لمانان کرد، مه‌لاکان خوتبه‌یان دژی دا و پاشان رژێمی به‌عس گیانگه‌شی کرد. ئایینه‌ که‌مینه‌کان له‌ کوردستاندا له‌رابردوودا جوداکاری زۆریان له‌گه‌ڵدا کراوه‌،هێرشیان کراوه‌ته‌سه‌ر، تاوان و پێشێلکاریان له‌به‌رامبه‌ردا کراوه‌، ئێستا به‌هه‌مان شێوه‌ جوداکاری و پێشێلکاری له‌به‌رامبه‌ریاندا چ وه‌کو که‌س یا گروپ ده‌کرێت. ئه‌وه‌ی بۆ بیرباوه‌ری ئیسلام کراوه‌یه‌ و ئازاده‌ بۆ ئه‌وان وانییه‌. بۆنمونه‌ ئێزدیه‌کان دژایه‌تیان ده‌کرێت و رقی ئایینی له‌ به‌رامبه‌ریاندا له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی پ.د.ک که‌ له‌گه‌ڵیدا کۆنه‌پارێزی به‌هێزتر بووه‌، زیاتر بووه‌.‌ کرێکاری ئێزدی بۆ په‌یداکردنی کار ناچاربووه‌ درۆ بکات و بلێ من موسوڵمانم تا جوداکاری له‌گه‌ڵدا نه‌کرێت. ئه‌و کرێکار و که‌سانه‌ی له‌ شاره‌ موسوڵمانه‌کاندا کاریان ده‌کرد زۆربه‌یان له‌به‌ر ئه‌م رق و جوداکارییه‌ نه‌مانه‌وه‌ و رۆیشتن. رێکخراو و گروپه‌ کریستیانه‌کان له‌به‌ر پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانیان پشتگیری ده‌سه‌ڵاتی پارتی ده‌که‌ن، ئه‌گه‌ر وانه‌که‌ن کێشه‌یان بۆ دروست ده‌کرێت. ئایین و برواکانی دیکه‌ که‌ هه‌ن پشتگیریان ناکرێت و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان زۆر که‌میان سه‌باره‌ت ده‌زانێ یا ته‌واو لێیان بێ ئاگان. ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی پارتی گرنگی پێده‌دات و لایگرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ یه‌کلایه‌نه‌ و بێره‌خنه‌ دابونه‌ریته‌‌ کۆنه‌کانی سه‌ر به‌ که‌لتور و ئایینی ئیسلام و لێکدانه‌وه‌ ئیسلامیه‌کان وه‌کو باشترین و بێهاوتاترین تێگه‌یشتنی ره‌وا ده‌رخواردی خه‌ڵک بدات. ئه‌گه‌ر یه‌کسانی و رێزگرتنی به‌رامبه‌ر هه‌یه‌، بۆ ئه‌و پشتگیری و هاوکارییه‌ بۆ بیروباوه‌ر و ئایینه‌کانی دیکه‌ به‌ره‌وا نابیندرێت؟ بۆ رێگه‌ له‌ لێکدانه‌وه‌ و ره‌خنه‌ مۆدێرنه‌کان سه‌باره‌ت به‌ ئایین ده‌گیرێت؟

ره‌خنه‌گرتن له‌ ئایین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد و کراوه‌دا ئاساییه‌، هه‌روه‌کو له‌م کۆمه‌ڵگانه‌دا ئازادی ده‌ربرین که‌ ئاراسته‌ی کۆمه‌ڵی گه‌وره‌ی خه‌ڵک ده‌کرێت بۆنمونه‌ ئایین و بابه‌ته‌ په‌یوه‌ستداره‌کانی ئایین له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌چێته‌ خانه‌ی دیباتی ئایینی و سزای له‌سه‌ر نییه‌ ئه‌گه‌رچی ده‌ربرین و دیبات ئاراسته‌ی ناگونجاویش بگرنه‌به‌ر. بۆیه‌ له‌ ئازادی ده‌ربریندا سنور بۆ ره‌خنه‌ی گونجاو و نه‌گونجاو داناندرێت. خه‌ڵک ئازاده‌ له‌وه‌ی چۆن تێگه‌یشتنی خۆیان سه‌باره‌ت به‌ ئایین ده‌رده‌برن یا چۆن ره‌خنه‌ی لێده‌گرن. بۆنمونه‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ هه‌لسوکه‌وتی پێغه‌مبه‌ری موسوڵمانان و کرده‌وه‌کانی نابێ سزای له‌سه‌ر بێت یا بگوترێت ئه‌مه‌ سوکایه‌تییه‌ به‌ ئایینی پیرۆزی ئیسلام، چونکه‌ ئه‌گه‌ر وابێ، له‌مباره‌دا ئازادی ده‌ربرین بوونی نییه‌‌. ئایینی ئیسلام وه‌کو هه‌ر ئاینێکی دیکه‌ له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ هاتووه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی مرۆڤه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌، بۆیه‌ مرۆڤ مافی خۆیه‌تی پرسیار بکات و ره‌خنه‌ بگرێت، مێژوو و بروا یا کرده‌ و رێتواله‌ ئایینیه‌کان بداته‌به‌ر ره‌خنه‌، یا ئاره‌زووی ئه‌م ئایینه‌ بکات یا نه‌کات. له‌ باری پێشێلکردندا له‌باری زۆر تایبه‌تدا، وه‌کو هاندان بۆ کاری تووندووتیژی دژ به‌ گروپێکی ئایینی، ئه‌م ده‌ربرینه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دادگادا به‌رپرسیاره‌ و دادگا له‌ ئه‌گه‌ری بوونی سکالا یا پێشێلکاری گشتی لێپێجانه‌وه‌ی یاسایی ده‌کات.

مه‌سعود بارزانی و پ.د.ک مافی خۆیانه‌ کۆنه‌پارێز بن و به‌رگری له‌ کۆنه‌پارێزی بکه‌ن، به‌لام رێگه‌گرتن و گه‌مارۆخستنه‌سه‌ر ئازادی ده‌ربرین له‌ژێرناوی به‌رگری کردن له‌ ئایین و نۆرمه‌ کۆنه‌کان، پێشێلکردنی مافی ئازادییه‌ و قه‌ده‌غه‌کردنی ئازادی ده‌ربرینه‌. رێگه‌گرتن به‌ ره‌خنه‌ و تێگه‌یشتنه‌ مۆدێرنه‌کان سه‌باره‌ت به‌ ئایین، هێشتنه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌ له‌ کۆنه‌پارێزی، تاریکی و نه‌زانیدا. کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی وه‌کو هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ توانای گۆڕان و کرانه‌وه‌ی هه‌یه، به‌ڵام که‌ ڕێگه‌ به‌م گۆران و کرانه‌وه‌یه‌ نادرێت، ده‌سه‌ڵاته‌ ئه‌وه‌ ده‌خوازێ و سه‌پاندوویه‌تی. ‌

سه‌باره‌ت به‌ گیانگه‌شکردنی سه‌رده‌شت عوسمان ده‌ڵێ: “…. ئه‌و گرژی‌و ئاڵۆزییه‌ی ئه‌و ماوه‌یه‌ كه‌له‌كوردستاندا سه‌ریهه‌ڵدا له‌ڕاستیدا ئیستغلالی رووداوێك بوو بۆئه‌وه‌ی ئیمتیازاتی سیاسی له‌سه‌ر حیسابی خوێنی گه‌نجێكی كورد به‌ده‌ستبهێنرێت، رووداوی تیرۆركردنی جوانه‌مه‌رگ سه‌رده‌شت عوسمان له‌قالبی خۆی ده‌ربڕاو هیچ رێزێك له‌یاساو ره‌وتی لێكۆڵینه‌وه‌ نه‌نرا، ناكرێ هه‌موو شتێك ئیستغلال بكرێت‌و فه‌وزا دروستبكرێت‌و رێگه‌ بده‌ن بۆ ئه‌و رووداوه‌ یاسا ده‌ور ببینێت، من له‌هه‌موو كه‌سێك زیاتر ئیدانه‌ی ئه‌و تاوانه‌ ده‌كه‌م، به‌رپرسیاریه‌تیی ئێمه‌یه‌ هه‌موو هه‌وڵێك بده‌ین بۆ ده‌ستگیركردنی تاوانباران‌و راكێشانیان بۆ به‌رده‌م دادگا….”

سه‌باره‌ت به‌ گیانگه‌شکردنی سه‌رده‌شت عوسمان، به‌لگه‌کان و چۆنیه‌تی ئه‌نجامدانی تاوانه‌که‌ په‌نجه‌ بۆ که‌سان و هێزی سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات ئاراسته‌ ده‌که‌ن. پێشتر خودی بارزانی و به‌رپرسانی دیکه‌ هه‌ره‌شه‌یان له‌ ره‌خنه‌گره‌ زمان زبره‌کان کردووه‌. له‌ کوردستاندا هێزی تایبه‌ت هه‌ن و ده‌توانن خه‌ڵک له‌ماله‌که‌ی خۆیاندا به‌ زۆر ده‌ربهێنن و بزری بکه‌ن. هه‌ر بۆنمونه‌ هه‌ر له‌م رۆژانه‌ هه‌ندێ چه‌کداری سه‌ر به‌ سوپای بارزان چوون له‌ شارۆچکه‌ی کۆڕێ مه‌لایه‌کیان له‌ ناو ماله‌که‌ی خۆیدا ده‌رهێنا و به‌ زۆر بردیان، چه‌ند رۆژ شوێنی دیار نه‌بوو (به‌پێی هه‌واڵێک که‌ له‌ رۆژنامه‌ی هاولاتی بلاوکرایه‌وه‌).

ده‌سه‌لات به‌رپرسیاره‌ له‌ پاراستنی گیانی هاولاتیان، بۆیه‌ مافی ره‌وای خه‌ڵکه‌ رووی توره‌ییان له‌ ده‌سه‌ڵات بکه‌ن و داوای وه‌لامی لێبکه‌ن. ناره‌زایی ده‌ربرینی خه‌ڵک ده‌بێ به‌ چاوی به‌رپرسیاریه‌وه‌ سه‌یری بکرێت و وابکات ده‌سه‌ڵات به‌خۆیدا بچێته‌وه‌، نه‌ک هه‌ره‌شه‌کردن له‌م خه‌ڵکه‌ و تاوانبارکردنی به‌ پیلانگێر و ده‌ستی دوژمنان، وه‌ رێگه‌خۆشکردن بۆ لێدانی لایه‌ن و گروپ.

ئه‌و به‌یانه‌ی پ.د.ک ده‌ریکرد، هێمای بۆ بێهاوتایی و بالاده‌ستی پ.د.ک له‌ کوردستاندا کرد، پشووته‌نگی پارتی ده‌رخست و هه‌ره‌شه‌ی پاکسازی به‌ خه‌ڵک پیشاندا. له‌ ولاته‌ دیکتاتۆره‌کاندا به‌مجۆره‌ زمانه‌ دژ به‌ که‌مینه‌کان یا به‌رهه‌لستکاران ده‌دوێن، که‌ زۆرجار تاوانی پاکتاوکردنی به‌شێکی دیاری خه‌ڵک ئه‌جامه‌که‌یه‌تی. ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد و ئه‌سه‌دیش له‌ ئێران و سوریا پێیانوایه‌ ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی ئه‌وان پێشکه‌تووترین و باڵاترین و سه‌رکه‌وتووترین ده‌سه‌ڵاته‌ و هه‌ر ئه‌وانن شادی و ئاسووده‌ییان بۆ خه‌ڵک به‌دیهێناوه‌. پاشان له‌گه‌ڵ بوونی ترس و گه‌مارۆی جۆراوجۆری ده‌سه‌لات، خه‌ڵک له‌ هیچه‌وه‌ ناچیته‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان. ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات خه‌ڵکی له‌پشت نه‌بێت،‌ هێمایه‌ بۆ لاوازی ناسنامه‌ی ئه‌م ده‌سه‌لاته‌.

پاشان وه‌کو بڵێی گومانی له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌، ئاماژه‌ به‌ ره‌وایه‌تی سه‌رۆکایه‌تی خۆی ده‌کات و ده‌ڵێ: “بۆ من جێگه‌ی شانازییه‌ كه‌توانیومه‌ متمانه‌ی  70%ی گه‌لی كوردستان به‌ده‌ستبێنم، ئه‌مه‌ش وه‌ك ده‌سكه‌وتێك له‌ده‌سكه‌وته‌كانی تر به‌رهه‌می خوێنی شه‌هیدان ‌و ره‌نج‌و تێكۆشانی گه‌له‌كه‌مانه‌، بۆیه‌شه‌ رێز له‌متمانه‌و ویستی گه‌ل ده‌گرم ئه‌و پۆسته‌ به‌پێگه‌یه‌ك ده‌زانم بۆ سه‌روه‌ریی گه‌ل‌و پاراستنی ده‌سكه‌وته‌كانی…. من به‌پشتبه‌ستن به‌و شه‌رعیه‌ته‌ی میلله‌ت پێیداوم  ماف‌و ئازادیی هاووڵاتییان ده‌پارێزم ‌و رێگه‌ناده‌م كه‌س یاری به‌ئاسایشی هه‌رێم بكات….”

چۆن ئه‌م سه‌دا حه‌فتایه‌ به‌ده‌ست هات؟ ئایا خه‌ڵک ئازادانه‌ چوون ده‌نگیان دا و به‌ ئاشکرا وێرایان بلێن ده‌نگمان به‌کێدا؟ ئایا رێژه‌ی به‌شداری خه‌ڵک له‌ هه‌لبژادندا چه‌ند بوو؟ ئایا ئه‌وانه‌ی ململانێی سه‌رۆکایه‌تیان ده‌کرد هه‌موو ئه‌م یارمه‌تی و هاوکارییه‌ی که‌ بۆ مه‌سعود بارزانی کرا بۆ ئه‌وانیش کرا؟ ئایا هه‌لبژاردن له‌سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتێکی نیشتیمانیدا یا پارتگه‌رادا به‌رێوه‌چوو؟ گومان له‌وه‌دایه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی مه‌سعود بارزانیدا بن. به‌پێی زانیاریه‌کان هێزه‌تایبه‌ته‌کانی پارتی له‌ کۆتایی کاتژمێره‌کانی هه‌لبژاردندا ده‌ستیان به‌سه‌ر زۆربه‌ی بنکه‌کاندا گرت و به‌سه‌دان هه‌زار ده‌نگ ساخته‌کرا. ئه‌م سه‌دا 70 یه‌ی مه‌سعود بارزانی به‌مشێوه‌یه‌ به‌ده‌ست هات. سه‌یره‌ ئه‌و ئێستا ئه‌م ئه‌نجامه‌ به‌خه‌ڵک ده‌فرۆشێته‌وه‌ و ده‌یکاته‌ سه‌رچاوه‌ی ره‌وایی ئه‌گه‌ری کاردانه‌وه‌کانی له‌ داهاتوودا. سه‌دا حه‌فتا رێژه‌یه‌کی زۆره‌ و گومان له‌ پاکی ئه‌نجام دروست ده‌کات، ئه‌گه‌ر له‌ وڵاتی دیکه‌شدا بێت. زۆر سه‌خته‌ که‌سێک له‌وه‌ته‌ی یه‌کێتی و پارتی پێکهاتوونه‌وه‌ته‌وه‌ و ده‌سه‌لاتیان له‌ دوای رووخانی سه‌دامه‌وه‌ دروستکردووه‌ به‌ رێکه‌وتنی خۆیان کردویانه‌ته‌ سه‌رۆک ئه‌م ئه‌نجامه‌ به‌ده‌ست بهێنێت، له‌کاتێکدا زۆرینه‌ی خه‌ڵک له‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی ئه‌و و پارته‌که‌ی ئه‌و بێزارن‌.‌ بۆ به‌لگه‌ی ئه‌م گوتنه‌ د. که‌مال میراوده‌لی به‌ خۆی و مۆبایله‌که‌وه‌ له‌ ناوچه‌ی سلێمانی و رانیه‌ و ناوچه‌کانی که‌ له‌ژێرده‌ستی پارتیدا نین که‌ جۆرێک له‌ ئازادی تێداهه‌بوو هه‌لبژاردنه‌که‌ی برده‌وه‌ و ده‌نگی له‌و زیاتر هێنا. له‌لایه‌کیتر ئه‌م ده‌ستکه‌وته‌ی ئه‌و گوتنی له‌سه‌ر ده‌کات، په‌یوه‌ندی به‌ خوێنی شه‌هیدان و ره‌نجوتێکۆشانی گه‌له‌وه‌ نییه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ هه‌لبژاردنی یه‌که‌می دوای سه‌رکه‌وتنی شۆڕش نییه‌.

سه‌باره‌ت به‌ یه‌کگرتنه‌وه‌ی هێزه‌ سه‌ربازیه‌کان و ئاسایش ده‌ڵێ: “….لێره‌دا به‌پێویستی ده‌زانم به‌ڕێزتان ئاگاداربكه‌مه‌وه‌ كه‌پرۆسه‌ی یه‌كگرتنه‌وه‌ی ئاسایش‌و دروستكردنی یه‌ك له‌شكری پێشمه‌رگه‌ بۆ هه‌رێم به‌ره‌وپێشه‌وه‌چووه‌و زۆر به‌جدی كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌ین، به‌ڵام ئه‌مه‌ بابه‌تێكی هه‌ستیاره‌و ده‌بێ زۆر به‌دیقه‌ت هه‌نگاوی بۆ بنێین….”

مه‌سعود بارزانی دان به‌وه‌دا ده‌نێ که‌ هێشتا هێزه‌چه‌کداره‌کان دوو به‌شن، به‌شێکیان سه‌ر به‌ پارتین و به‌شه‌که‌یتر سه‌ربه‌ یه‌کێتین. دیاره‌ ئه‌وان له‌ 1998 به‌ یارمه‌تی ئه‌مه‌ریکا پێکهاتنه‌وه‌، له‌وساوه‌ تائێستا نه‌یانتوانیووه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی نیشتیمانی و سوپایه‌کی نیشتیمانی دروستبکه‌ن. ئێساش له‌ سلێمانی یه‌کێتی و له‌ هه‌ولێر پارتی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌کین. به‌مشێوه‌یه‌ی که‌ ئێستا ئه‌م هێزانه‌ یا داموده‌زگاکانی ئه‌م دوو پارته‌ هه‌ن، یه‌کیش بگرنه‌وه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ده‌ردی ئه‌زموونی ففتی ففتیه‌که‌ی پێشویان بچنه‌وه‌. هێز و داموده‌زگاکان له‌ژێر کاریگه‌ری پارت و بریاری پارت دروستکراون، پارت بریارده‌ره‌ و سه‌رۆکه‌کان گوتنی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان لایه‌. بۆیه‌ ئه‌م داموده‌زگا سڤیل و سه‌ربازییه‌ی که‌ هه‌ن له‌ژێر ره‌خنه‌ی زۆردان و بنچینه‌یان دروست نییه‌.  
مه‌سعود بارزانی دوان له‌سه‌ر هه‌ستیاری بابه‌تی یه‌کگرتنه‌وه‌ی هێز ده‌کات! ئه‌مه‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیانه‌ که‌ واده‌کات که‌ ئه‌وان ئاماده‌ نه‌بن له‌ پێناوی گه‌ل و نیشتیمان ده‌ست له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تیه‌کانیان هه‌لگرن. ئه‌وان ئێستاش دوای 19 ساڵ فه‌رمانره‌واییان ئاما‌ده‌نین ده‌ستبه‌رداری به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌ت و پارتگه‌رایان بن. ئه‌وان له‌ رێگه‌ی ئه‌م هێزانه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابوری و رامیاریه‌کانیان ده‌پارێزن، ده‌زانن ئه‌گه‌ر ئه‌م هێزه‌ تایبه‌تانه‌ نه‌بن، چاره‌نوسیان باش نابێ. ئه‌گه‌رنا بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌ستیاره‌. بۆ له‌ وڵاتانی ئازاد و کراوه‌دا پێکهێنانی هێزی پۆلیس و سه‌ربازی پرسیارێک نییه‌ کێشه‌ دروست بکات.

له‌ کۆتاییدا ده‌ڵێ: “….له‌و وڵاته‌دا یاسا ده‌بێ سه‌روه‌ر بێت بۆ هه‌مووان‌و كه‌س له‌سه‌رووی یاسا نه‌بێت، ئازادی هه‌یه‌و خه‌ڵك مافی ناڕه‌زایی ده‌ربڕین‌و ره‌خنه‌گرتنیان هه‌یه‌، به‌ڵام رێگه‌ نادرێت قیه‌می میلله‌تێك تێكبدرێت ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ی ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و قیه‌مانه‌ ناگونجێ، رێگه‌ی یاسایی بۆ هه‌ر تاكێكی كورد كراوه‌یه‌، به‌ڵام نابێت پێشێلكردنی یاسا دوای هه‌ر رووداوێك ببێت به‌دیارده‌یه‌كی هه‌میشه‌یی…”

گریمان سه‌رۆک سه‌دا 70ی خه‌ڵکی له‌گه‌لدایه‌ و خه‌ڵک پشتگیری ته‌واوی سه‌رۆک و کار و هه‌نگاوه‌کانی ده‌که‌ن. به‌لام ئه‌مه‌ واتای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ئیتر نابێ که‌س ره‌خنه‌ی تووند بگرێت و ده‌بێ ره‌خنه‌کان بچێنه‌ ئه‌م “چوارچێوه‌ ئیجابییه‌ی” سه‌رۆک ئاماژه‌ی بۆده‌کات. خه‌ڵک ئه‌گه‌ر چه‌ند که‌سێک بن یا زۆر ئازادن‌ به‌ رێگه‌ی جۆراوجۆر ره‌خنه‌ و تانه‌ یا هێرشی ره‌خنه‌گرانه‌ی تووند ئاراسته‌ی سه‌رۆک و ده‌وروبه‌ره‌که‌ی و ده‌سه‌لاته‌که‌ی و ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یه‌ش بکات که‌ ئه‌و پێیدا هه‌لده‌ڵێت. خه‌ڵک ئازاده‌ له‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ورد و درشتی کار و کرده‌وه‌کانی ئه‌و ناته‌با ‌بێت، رێگه‌گرتن له‌مه‌ واتای نه‌بوونی ئازادی ده‌ربرین و دیموکراسییه‌.

پاشان دێت و به‌خه‌ڵک ده‌ڵێت، ئه‌گه‌ر تاوانی دیکه‌ی له‌م شێوه‌یه‌ روویدا مه‌یه‌نه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و خۆپیشاندان مه‌که‌ن، چونکه‌ ئه‌مه‌ پێشێلکردنی یاسایه‌. له‌ کوردستاندا مرۆڤ زۆرن ناره‌وا ده‌کوژرێن و له‌ناوده‌بردرێن، بۆنمونه‌ ئه‌و ژنانه‌ی ده‌سوتێن و ده‌کوژرێن. به‌ڵام به‌هۆی زالبوونی کۆنه‌پارێزی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا و لاوازی تێگه‌یشتن سه‌باره‌ت به‌ ئازادی و مافی ژنان، خه‌ڵک نایه‌نه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان، ئه‌و تاوانانه‌ ده‌درێنه ‌ده‌ست دادگای لاواز و ناسه‌ربه‌خۆ یا رێكکه‌وتنی خێڵه‌کیانه‌ی ناره‌وا. بۆ گیانگه‌شکردنی سۆران و سه‌رده‌شت خه‌ڵک جوڵا و ده‌نگی بێزاری و ناره‌زایی دژ به‌ده‌سه‌لات به‌رزکرایه‌. له‌مبارانه‌دا خه‌ڵک هوشاریه‌که‌ی له‌ ئاستی پێویست دابوو و هه‌ستی به‌ پێویستبوونی کاردانه‌وه‌ کرد. ئه‌و که‌سانه‌ هه‌ڵگری خه‌می گه‌ل بوون، بۆیه‌ تاوانکردن‌ به‌رامبه‌ر به‌م که‌سانه‌ و‌ گیانگه‌شکردنیان تیرۆر و ئازاردانی گه‌ل بوون. بۆیه‌ شه‌پۆله‌کانی بێزاری و ناره‌زایی خه‌ڵک ته‌قیه‌وه‌. به‌ده‌نگهاتنی خه‌ڵک ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات هوشیاری خه‌ڵکی کوردستان گه‌یشتۆته‌ ئه‌م ئاسته‌ی که‌ به‌رامبه‌ر به‌ تاوانی له‌م شێوه‌یه‌ چیتر بێده‌نگ نه‌بێت.

شاخه‌وان شۆڕش
5 ی ژونی 2010

 بۆ خوێندنه‌وه‌ی بیره‌وه‌ریه‌کانی ژیان و خه‌باتی قادر شۆڕش کلیکی سه‌ر ئه‌م لینکه‌ی خواره‌وه‌ بکه‌:

تێبینی: ئەم  هۆنراوەیە لەیادی دووەم ساڵڕۆژی کۆچی دوایی باوکمدا لەساڵی 1985 دا  نووسراوە، لەساڵی 1997 دا بەکەمێ دەستکاریەوە نووسراوەتەوە.

ئەم هۆنراوەیە گوزارشت لە ئازار و خەونەکانی ساڵی 1983 دەکات، ئەوسا شەڕی ناوخۆی کوردکوژی هەموو ناوچە ئازادرکراوەکانی باشوری کوردستانی گرتبووەوە. ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ له‌ نامیلکه‌ی لاکی سواران له‌ ساڵی 2002 دا بلاوکراوه‌ته‌وه‌.

لاوکی سواران

چێشتەنگاو بوو

چیا، گردو دەشت

لەناو زامی ڕۆژگار بەگوڕ دەکوڵان

مرۆڤە هەژارەکان

لەناخی ئازاری قووڵدا

نیشانەی ڕۆژێکی ڕەشیان

لەکاروانی مێژوو دەپێکا

کانی و ڕووبار

لەهاوینێکی گەرمەسێردا

بەسستیەوە جێیان دەهێشت

کوزەرەی دەم کانیاوەکان

دار بەڕوو و مازوو

بەتەوری خواپێداوەکان

ئامادەی قوڕگی کورەکانی ڕەژوو دەکران

منداڵانی خۆشناوەتی

تادرەنگانێ چاوەڕوان بوون

نەهاتەوە پیری کاروان ..

کاتێ شۆڕش و مەبەست

بۆڕەوابوون یا نەبوون

یەخەی یەکیان دادەڕی

لەلێواری ئەستەنگی مرۆڤایەتی،

کاتێ ویژدان و هەست، شەرمەزاربوون

لەئاست خەباتی بەساڵاچووی کوردایەتی!

لەم ساتەدا

لەباوەشی ڕەشماڵێ، لەئاقاری ئاریانەدا

گیانێکی بەرز،

لەگەڵ مەرگا زۆرانێی بوو

لەم ساتەدا

سوارێ، پێشمەرگەیێ

تەمەنی گەییبووە لوتکەو

دوا ساتی دەچنیەوە،

ئاسۆ

چاویلکەی کردبووە چاو و

پەڕاوی  پەیامێکی ڕەسەنی دەخوێندەوە

ئاشتیش

بە دەنووکی باریکی

ژیان و خەباتی هاوێردەکردەوە

لەم ساتەدا

لەهەڵەمووتی بەرزەوە

کۆمەڵێ هەڤاڵ

ئامێزیان بۆ سوار واڵاکردو

خورپەی دڵیان گرتەخۆوە

قادر شۆڕش

هاکە هاکەی چل ساڵەی پێچایەوە

دای لەکەمەری توندڕەوی مێژووەوە ..

بزەی سەرلێوی

سواران و سوارێکی تر

یەکتریان قۆستەوە بۆکۆچێکی تر،

ماینەبۆریش

جڵەوی پساند و

بەگەڵ سوار کەوتەوە جارێکی تر

گرتیەوەبەر ڕەوێکی تر ..

*****

پیری کاروان

کەوتەخۆو نەوەستا

سەری بۆ ئاسۆ بەرزکرد،

ماینەبۆری تاودا

شەو منداڵانی لەیاری کرد

زەوی لەخۆر بێ بەش کرد،

ئەو ڕۆیی و نەوەستا

کرێکاران لەکارکران

دڵداران لەژوان ترازان،

ڕۆیی و ڕۆیی نەوەستا

هۆنەر لەباوەشی ووشەکانیدا

کۆڵی بۆخەونە سەمەرەکانیدا،

سوار هەر ڕۆیی و نەوەستا

ڕۆیی  بۆ شوێنێ

بۆ دەریای سپی و دوورگەیێ،

بۆ قوبرس و نیکۆسیا

وڵاتی  گریڤانس و ماکاریۆس،

تاچەپکە نێرگسی

بەڵێنی ئەوسایان پێبگەیەنێ

تامژدەی کوردایەتیان پێبگەیەنێ ..

*****

سوار ماڵئاوایی کرد

زستان جڵەوی وەرزی ڕاکێشا،

سواری پاشکۆی خەوبوو!

چەند داستانێکی

لەبۆتەی خەونیدا حەشاردا!

لەکوردستاندا

کاروانی ژیان، بەڕێچکەی سەختی

دەرەشیر تێپەڕ دەبوو

لە ناوەڕاستا

شەفرەی خوای شەڕی لێچەقیبوو !

بۆ هەژاران، بۆ پێشمەرگان

کاروانی هاتونەهات بەرپاببوو !

هەر سوار بوو، سەربازی نەناسراو بوو

بەتاوانی کوردایەتی’

لەخاچ دەدران !

بۆ بەژنی کورتی پارتایەتی ..

زستانی ژاکاو

نووقمی خەوێکی تاڵ و ووشک بوو!

پیرەمەگروون، ڕەش داگەڕابوو

دیسان خۆزگەکانی کۆت کرابوون!

باواجی، نووقمی چەندین پرسەی ماتەمی بوو

چاوی لەگەردنی سووتاوی سەفین بڕیبوو!

ئاسۆس و کۆسرەت

هەڵگوردو گارە

سەرنجیان لەیاخیەکان نەدەبڕی و

بۆ نەحرەتەی سوارانی زاگرۆس گوێیان هەڵخستبوو!

قەندیل هەڵپەی بوو، دەکوڵاو دەکوڵا

مانشێتی قەتپاڵی شەڕی براکوژی’ بوو!

دەرگای تاوان

بۆ پۆلپۆتەکان لەسەر پشت بوو

مافە سروشتیەکان

لەژێر ڕکێفی تووندڕەواندا پێشێل بوو

لەسەر تا خوار ئاش لەگەڕدابوو!

شاکاری سەرکردەکان

هاڕینی ڕەشوڕووت بوو ..

زستان لەخەوی پڕ لەئازارا

خۆی لێ وون ببوو و گەوزی دەدا!

چیا تینوو بوو

کات بەسەر دەچوو

بەرگی ئاشتی بۆنەچنرابوو!

کانی، وێڵی ماچێکی تەڕی سەرلێوی باران بوو،

ماوەیەک بوو

لەگەڵ ڕووبارەکان ژوانیان نەبەستبوو!

داربەڕوو، گێوژو مازوو

چاوەڕێی پەتی سێدارەی

گوللەیەکی گڕدار بوون!

حەزو ئاوات

هەوڵ و تێکۆشان

شەوبەکێوی چەندین ساڵەی بەرخۆدان

ئەوا دیسان لەبەردەچوو

پێش بینینی باڵای جوانی خۆرهەڵات ..

خواکانی شەڕ

سەرگەورەی کوردستان بوون

دروشمی دیاریان

تاوان، پاوان بوو ..

*****

ڕۆژگار  سوڕاو

زستان بەسەرچوو

بزاڤی تازە، بەهار سەرجڵەوی بوو

بۆ کوردان  هەواڵ هات و

لەشکری سواران پێشەنگی بوو

سەرەتا دیاکۆ بوو،

لەچنگی چەپی کەشکۆڵی ماد بوو

لەناو بەرگی ئاوێستا خپ کرابوو

بەدەستی ڕاستی

گورزەکەی تووند گرتبوو، نابوویە سەرشانیەوە

کوڵمی سوور و

ماسولکەی هەڵبەزیووی سنگی موودار

ئەهریمەنی  دەڕەواندەوە …

لەدوای ئەو، سواران بەهەزار

لەگەڵ گرمەی هەنگاوی ئەو دەجووڵانەوە

ئەوە خانی یە

شانی داوەتەبەر کەژاوەکەی مەم و زین

بەرەو سەرخۆبوون

هەنگاو دەنێتەوە …

حاجی ئەسپە جڵەوپسێنەکەی زین کردووە

چاوەڕێی فەرمانە

تا بۆشارەکەی بگەڕێتەوە …

دەبینرا لەناوەڕاستا،

شیرن و خەزاڵ و پەریخان

بۆ هاوسەرانیان

قەدی باریکیان داوە بەدەستەوە

بەدرخان لەپێش نەوەکانیەتی

هەر ئەوەندەو لەبۆتان گیرسایەوە …

ئێزیدی ئاشکران بەسمێڵی قەفیانەوە

لایان  سانایە

ئەمجارەیان بۆهانای گەل

چەند سەدەی تر سەنگەر بگرنەوە!

حوزنی بەئەسپی ڕەسەنی سۆرانەوە

دەبانێکی لەبەرپشتێنی ناوە

قازی، سەرکردەکەی چوارچرا

سەربەرزانە

بەرزی کردوەتەوە ئاڵا …

سوارانی تر

چاو بڕیان ناشکێنێ

هەزارانن، بێ ئەژمارن

پاسەوانی ئاسمانیی نیشتیمانن

ڕۆڵەی  ڕەسەنی  دایک و

سوارانی دەشت و شاخن

هاتوون و دەیانەوێ

سنوورە دەستکردەکان هەڵبووەشێننەوە

هاتوون و دەیانەوێ

ئەم  بەهارە  نەبڕێتەوە …

*****

سوار لەگەشتەکەی گەڕابووەوە!

چاوی لێبوو

تەپوتۆزی ئەسپی سواران

هەڵمەت ئاسا بەری ئاسمانی گرتبوو!

گوێی لێبوو

نەحرەتەی سواران، حیلەی ئەسپ،

زرینگەو تەقەی سمی سەر تاشەبەرد

تەپڵی ئازادیان لەزارا بوو

سوار بەهەگبەی ئەزموونەوە

لەلوتکەی ئاوەگرد وەستابوو

ماینە بۆریش

لەگەڵ کێویەکان سکاڵای بوو

سوار خواستی وابوو

لەگەڵ  کوڕانی قەرات و دەشت

هەڤاڵانی بزاڤی نوێ دەست بگرێتەوە

مەبەستی وابوو

لەگەڵ سوارانی داستانەکانی

هەکاری و قەندیل

دەشتێو و سماقولی ڕێ بگرێتەوە …

*****

سواران کەوتنەڕێ

بەیان گزنگیدا

سێبەری سوارانی کرد بەپەرژین

لەقەدپاڵی بەری بەرڕۆژدا

تابلۆی بەرخۆدانی دەکێشا!

سواران ڕۆیشتن

لەدەشت و گردۆلکاندا

لەچیاو ڕەوەزاندا

هەر داربەڕووێکیان  کەوتەڕێ

ملوانکەی نەبەزینیان کردەمل و

پەتی سێدارەیان بۆڕەشەبا هەڵدا

دەمیان نایە سەرلێوی دارەبەن

لەقەد هەر دانە قەزوانێ

تیئۆری کوردایەتیان نەخشاند!

بوون بەزنەو

چوون بەرەو جۆگەو ڕووبارەکان

وویستی کوردانیان

کردە مرواری هەڵبەزیووی

ئاوە سەرشێت و توندڕەوەکان

ناردیان بۆ دەریا و پەرلەمانی جیهان …

سواران

دەڕۆن و دەڕۆن

ئارام ناگرن

هاوڕێیانی ماندوونەبووی خەباتن

خۆزگەکانیان چەمکی بەرزو

ئایدۆلۆژیای بەرخۆدانن

سواران

نانوون، نامرن

مردن ئاگر دەدەن، خەوتن هەڵدەواسن

سەرجڵەوی کەژاوەن

بۆ کوردستانێکی ئازاد  لەڕێگادان …

******

ته‌واو

ئازادی ده‌ربرین یه‌کێکه‌ له‌و چه‌مکانه‌ی که‌ له‌ ساتی له‌دایکبوونیه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می رۆشنگه‌ری له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مدا و تا رۆژی ئه‌مرۆمان مشتومڕی زۆری له‌سه‌ر ده‌کرێت و زۆر لێکدانه‌وه‌ی بۆ ده‌کرێت. ئازادی گوتن ده‌کرێ هه‌ر به‌ناو هه‌بێت، ده‌کرێ هه‌بێت و به‌سنوری جۆراوجۆر هه‌ناسه‌ی لێبڕدرابێت و په‌کیخرابێت، ده‌کرێ به‌به‌رفراوانی هه‌بێت سنوره‌کانی له‌ چه‌ند بڕگه‌ و خاڵێک که‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئازادی که‌س و گروپه‌وه‌ هه‌یه‌ چڕکرابێته‌وه‌. له‌ هه‌ر وڵات و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا به‌جۆرێک سنوره‌کان داده‌ندرێن

ئازادی ده‌ربرین یه‌کێکه‌ له‌و چه‌مکانه‌ی که‌ له‌ ساتی له‌دایکبوونیه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می رۆشنگه‌ری له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مدا و تا رۆژی ئه‌مرۆمان مشتومڕی زۆری له‌سه‌ر ده‌کرێت و زۆر لێکدانه‌وه‌ی بۆ ده‌کرێت. ئازادی گوتن ده‌کرێ هه‌ر به‌ناو هه‌بێت، ده‌کرێ هه‌بێت و به‌سنوری جۆراوجۆر هه‌ناسه‌ی لێبڕدرابێت و په‌کیخرابێت، ده‌کرێ به‌به‌رفراوانی هه‌بێت سنوره‌کانی له‌ چه‌ند بڕگه‌ و خاڵێک که‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئازادی که‌س و گروپه‌وه‌ هه‌یه‌ چڕکرابێته‌وه‌. له‌ هه‌ر وڵات و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا به‌جۆرێک سنوره‌کان داده‌ندرێن، ده‌که‌وێته‌سه‌رئه‌وه‌ی سیسته‌می ئه‌م شوێنه‌ یا ئه‌ویتر چۆن و له‌ ژێر کاریگه‌ری چ جۆره‌ تایبه‌تمه‌ندی، لێکدانه‌وه‌ و تێگه‌یشتنێکدا دارڕشتراون‌.‌ سنور و سانسۆر ده‌کرێ کانونی و ده‌ستوری بن، ده‌کرێ نه‌نوسراو و نافه‌رمی بن. هه‌ردوو جۆری سنور و سانسۆر کاریگه‌ری خۆیان له‌سه‌ر ئازادی ده‌ربریندا به‌ جۆرێ له‌ جۆره‌کان هه‌یه‌.

ئازادی گوتن Freedom of speech یا ئازادی ده‌ربرین Freedom of expression دوو جۆری ناوی چه‌مکه‌که‌ن. له‌م چه‌مکانه‌دا وشه‌ی را یا هه‌لوێست نه‌نوسراون بۆیه‌ وه‌رگێرانه‌که‌ی بۆ زمانی کوردی ده‌بێته‌ ئازادی گوتن یا ئازادی ده‌ربرین نه‌ک ئازادی راده‌ربڕین. ئازادی ده‌ربڕین یا گوتن واتای وشه‌ ئۆرگیناله‌که‌ به‌ گونجاوی ده‌ده‌نه‌ده‌ست، بۆیه‌ پێوسیت به‌ زیادکردنی وشه‌ی را ناکات.

ئازادی ده‌ربڕین ته‌نها گوتن یا ده‌ربرینی باوه‌ر یا هه‌لوێست ناگرێته‌وه‌ به‌ڵکو گه‌ران به‌دوای زانیاری و هه‌واڵ یا وه‌رگرتنی زانیاری و هه‌واڵ یا گه‌یاندن و دابه‌شکردنی هه‌واڵ و زانیاری یا گه‌یاندن و بڵاوکردنه‌وه‌ و وه‌رگرتنی بیروباوه‌ر و بۆچوون له‌ هه‌ر که‌نال و رێگه‌یه‌که‌وه‌ بێت ده‌گرێته‌وه[i]‌.

ئازادی ده‌ربرین‌ له‌سه‌رده‌می رۆشه‌نگه‌ری ئه‌ورپادا سه‌ری هه‌ڵدا و بنچینه‌ له‌سه‌ر پشودرێژی ده‌گرێت. پسپۆر و شاره‌زایانی وه‌کو لۆک  Locke ، هوم  Hume، دیده‌رۆت  Diderot، فۆلتێر Voltaire  و کانت Kant له‌م سه‌رده‌مه‌دا رۆڵی گرنگیان له‌ چه‌سپاندن و جێبه‌جێکردنی ئازادی ده‌ربریندا گێڕا. دواتر ستوارت میل Stuart Mill له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ و کارل پۆپه‌ر  Karl Popper له‌ سه‌ده‌ی بیستدا له‌م بواره‌دا جێپه‌نجه‌یان زۆر دیاره‌‌. 

ده‌ستپێک و سه‌رهه‌لدانی پێویستبوونی ئازادی گوتن وابووه‌، سه‌ره‌تا هه‌ولدراوه‌ سانسۆر له‌سه‌ر گوتن و ده‌ربرین هه‌ڵبگیرێت. ئازادی گوتن له‌ ئینگلاند له‌ ساڵی 1689 له‌ چوارچێوه‌ی پێشنیاری مافه‌کاندا Bill of Rights هات و له‌ ساڵی 1695 دا سانسۆر قه‌ده‌غه‌کرا. له‌ سوید له‌ ساڵی 1766 ئازادی ده‌ربرین په‌سندکرا و سانسۆر قه‌ده‌غه‌کرا. له‌ ساڵی 1770 له‌ دانمارک و نه‌روێژ ئازادی ده‌ربرین په‌سند‌کرا. له‌ فه‌ره‌نسا له‌ 1789 دا  و له‌ئه‌مه‌ریکادا له‌ ساڵی 1791 دا سانسۆر قه‌ده‌غه‌کرا. دیاره‌ له‌ هه‌ندی له‌م وڵاتانه‌دا دواتر به‌ربه‌ست بۆ ئازادی ده‌ربرین دروستکرا و ده‌یانسال دوای په‌سندکردنه‌که‌ ئه‌وجا پیاده‌کرا، یا بریاره‌که‌ لابردرا و پاشان له‌گه‌ڵ گۆرانه‌ رامیاریه‌کاندا دوای ده‌یانساڵ هێندرایه‌وه‌. به‌مجۆره‌ هاتن و پیاده‌کردنی ئازادی گوتن له‌ رۆژئاوادا له‌ شه‌و و رۆژێکدا نه‌هاتۆته‌دی‌، به‌ڵکو دوای تێکۆشان و قوربانیدانی سه‌دان ساڵه‌ی ئازادیخوازان ئه‌وجا سه‌ریگرتووه‌ و هاتۆته‌دی.

ئازادی گوتن یا ده‌ربرین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ئازاد و دیموکراسیه‌کاندا پره‌نسیپێکه‌ به‌کانونکراوه‌ و له‌ چوارچێوه‌یه‌کی کانونیانه‌دا له‌ ده‌ستوری ولاتدا پێناسه‌کراوه‌. به‌مجۆره‌ کۆڵه‌که‌یه‌کی گرنگی سیسته‌مه‌که‌یه‌ و هه‌موو مرۆڤه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌توانن ئازادانه‌ پیاده‌ی بکه‌ن و له‌ سایه‌یدا له‌ ده‌ربرین و گوتنه‌کانیان سه‌باره‌ت به‌ ره‌خنه‌ و تانه‌یان یا تێبینی و سه‌رنجیان له‌ که‌سایه‌تی و داموده‌زگا‌ ده‌سه‌لاتدراه‌کان یا به‌ها نه‌ته‌وه‌یی، که‌لتوری و ئایینیه‌کان کانونیانه‌ به‌رگری بکه‌ن.

ئازادی ده‌ربڕین به‌واتا رادیکال و ئایدیاله‌که‌ی واتای گوتن به‌بێ سانسۆر و سنور ده‌گه‌یه‌نێت. ئازادیی گوتنی‌ بێسنور و ره‌ها به‌بێ بوونی به‌رپرسیاری له‌به‌رامبه‌ر دادگادا له‌ هیچ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی دیموکراسی و ئازاددا تائێستا بوونی نییه‌. بۆنمونه‌ هاندانی تووندوتیژی به‌کرده‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ که‌سێک یا گروپێک خه‌ڵک سزای له‌سه‌ره‌. پیشێلکردنی ئازادی که‌سێک سزای له‌سه‌ره‌، هتد.

ئازادی ده‌ربرین مافێکه‌ که‌ تاکه‌کان یا کۆمه‌ڵه‌ که‌سه‌کان هه‌یانه بۆ ده‌ربرینی بروا و هه‌لوێست سه‌باره‌ت به‌ هه‌ر بابه‌تێکی تایبه‌ت یا گشتی به‌ هه‌ر جۆر و ڕێگه‌یه‌ک بێت. ئازادی گوتن به‌ تووندی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ مافه‌کانی مرۆڤ، ئازادی بیروباوه‌ر و ئازادی کۆبوونه‌وه‌. ئازادی گوتن و ئازادیه‌کانی دیکه‌ی مرۆڤ له‌لایه‌ن فه‌یله‌سوفه‌کانی ئه‌م بواره‌ به‌ مافی سروشتی داده‌ندرێن. بوونی ئازادی ده‌ربرین له‌ سیسته‌می دیموکراسیدا مه‌رجێکی بنچینه‌یی هه‌ره‌گرنگه‌، چونکه‌ به‌بێ بوونی ئازادی ده‌ربرین سیسته‌می دیموکراسی کارناکات.[ii] ‌

ئه‌رتیکلی 19 له‌ بانگی گه‌ردونی مافه‌کانی مرۆڤدا به‌م شێوه‌یه‌ مافی ئازادی ده‌ربرین ڕوونده‌کاته‌وه‌‌: “هه‌موو که‌س مافی ئازادی ده‌ربڕین و هه‌ڵوێستی هه‌یه‌، ئه‌م مافه‌ ڕێگه‌ به‌ ده‌ربڕینی بیروهه‌ڵوێست بێ ده‌ستێوه‌ردان (ده‌ستێوه‌ردانی ده‌سه‌ڵات) ده‌دات، وه‌ ڕێگه ‌به‌ گه‌ران، وه‌رگرتن، گه‌یاندنی زانیاری و بیر و بۆچوون له‌ ڕێگه‌ی هه‌ر که‌ناڵێکی راگه‌یاندنه‌وه‌ به‌بێ گوێدانه‌ سنوره‌کان ده‌دات”[iii].

‌   ‌

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دانیمارک یه‌کێکه‌ له‌ ولاته‌ کراوه‌ و ئازاده‌کان که‌ سنوره‌کانی که‌مترن وه‌ک له‌وه‌ی بۆنمونه‌ له‌ ئه‌لمانیادا هه‌ن، واباشه‌ هه‌ندێ له‌ تێگه‌یشتنه‌ کانونیه‌کانی دانیمارک سه‌باره‌ت به‌ ئازادی ده‌ربرین سه‌یر بکه‌ین.[iv]

به‌پێی ئینسکلۆپێدیای گه‌وره‌ی دانیمارکی[v] پێویسته ئازادی ده‌ربرین له‌ به‌رامبه‌ر ژیان و ئازادی خه‌ڵکیتردا سنوری هه‌بێت.  بۆنمونه‌ ئازادی بۆ هاندانی به‌کارهێنانی تووندوتیژی ده‌کری سزای بکه‌وێته‌سه‌ر. به‌گشتی سه‌باره‌ت به‌ ئازادی ده‌ربرین خاڵی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ که ئازادی ده‌ربرین سنوری هه‌یه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ پرسیار ئه‌وه‌یه‌ چ جۆره‌ سنوردانانێک هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ره‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌لات سزای له‌سه‌ر بێت، که‌واته‌ ئازادی ده‌ربرین بوونی نییه.  ‌

ده‌ستوری دانیمارکی له‌ په‌ره‌گرافی 77 دا ده‌ڵێ: “هه‌موو که‌سێک مافی ده‌ربرینی هه‌یه‌، مافی هه‌یه‌ له‌ رێگه‌ی نوسین یا گوتن بیر و تێگه‌یشتنی خۆی رابگه‌یه‌نێت، به‌لام له‌ژێر به‌رپرسیارییدا له‌ به‌رامبه‌ر دادگادا. هه‌روه‌ها هه‌موو جۆرێکی سانسۆر یا رێگه‌یتری پێشپێگرتن قه‌ده‌غه‌یه و جارێکیتر پیاده‌ ناکرێن‌”.[vi] 

ئینسکلۆپێدیای دانیمارکی سه‌باره‌ت به‌ ئازادی میدیا و بڵاوکردنه‌وه‌ ده‌لێ: “ئازادی ده‌ربرین له‌ میدیاکاندا به‌جۆرێکه‌ که‌ مافی راگه‌یاندن و بلاوکردنه‌وه‌ یا هه‌لوێستده‌ربرین بۆ رایگشتی به‌بێ گه‌ماڕۆ هه‌یه‌. ئه‌م مافه‌ له‌ مافه‌ گه‌ردونیه‌کانی مرۆڤدا چه‌سپێندراوه‌”.

سه‌باره‌ت به‌ شکاندنی سه‌روه‌ری که‌س ده‌ڵێ: پێشێلکردنی سه‌روه‌ری/ئابروو ئه‌وه‌یه‌ که‌ گوتن و کردار یا جۆری دیکه‌ی ده‌ربرین بتوانێ رێزی که‌سێک بشکێنی و له‌ ئاستی سه‌روه‌ری ئه‌و که‌سه‌ که‌مکاته‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م شکاندنه‌ راستی بێت، ئه‌وه‌ گوتن و ده‌ربرینی ئه‌م راستییه‌ سزای له‌سه‌ر نییه‌.

له‌ ده‌ستوری دانیمارکیدا له‌ په‌ره‌فرافی 140 دا که‌ به‌ په‌ره‌گرافی راسیزم ناسراوه‌ ده‌ڵێ، ئه‌وه‌ی گالته‌جاری یا کرداری رقاوی گالته‌ئامێز له‌ ولاتدا دژی کۆمه‌ڵگه‌ی ئایینی، بیروباوه‌ر یا خوداپه‌رستی رێگه‌پێدراو بگه‌یه‌نه‌ته‌ رایگشتی، سزا ده‌درێت به‌ پاره‌ یا زیندانکردن تا 4 مانگ.  

له‌ په‌ره‌گرافی 267 دا ده‌ڵێ، “ئه‌وه‌ی که‌ پێشێلی سه‌روه‌ری که‌سێکیتر له‌رێگه‌ی وشه‌ی قێزه‌وه‌ن یا کردارێک یا تۆمه‌تبارکردنێک له‌ رووداویک که‌ واده‌کات سه‌روه‌ری ئه‌و هاوڵاتیه‌ بشکێنێت، سزای به‌ پاره‌ یا زیندانی له‌سه‌ره‌”.[vii]

له‌ دانیمارکدا هه‌لسه‌نگاندنی کانونیانه‌ سه‌باره‌ت به‌ ده‌ربرین چ به‌ گوتن یا نوسین وه‌کو گالته‌پێکردن، پۆنۆگرافی (بابه‌تی سێکسی)، سه‌روه‌ریشکاندن هه‌میشه‌ خۆی له‌ سه‌یرکردنی ئه‌گه‌ری شکاندنی ئارامی و هه‌لسه‌نگاندنی ئه‌وه‌ی که‌ ئایا ده‌ربرینه‌که‌ به‌پێی ئه‌و په‌ره‌گرافانه‌ی هه‌ن ده‌کرێ سزا بگرێته‌خۆی یا نا[viii].

ئه‌گه‌ر ده‌ربرین ئاراسته‌ی کۆمه‌ڵی گه‌وره‌ی خه‌ڵک بکرێت یا ده‌ربرین واسه‌یربکرێت که‌ به‌شێکه‌ له‌ مشتومڕ و دیباتی ئایینی، رامیاری، مێژوویی یا زانستی، ئه‌وه‌ له‌م بارانه‌دا ده‌ربرین به‌ئه‌گه‌ری زۆر سزای ناکه‌وێته‌سه‌ر، ئه‌گه‌رچی ده‌ربرین و گوتنه‌که‌ قێزه‌وه‌ن یا ناڕاست بێت.

هه‌روه‌ها هه‌روه‌کو له‌ په‌یماننامه‌ی مافه‌کانی مرۆڤدا هه‌یه‌، له‌ دانیمارکدا رۆژنامه‌وان ده‌توانێ گوتن و ده‌ربرینی  سزاله‌سه‌ری که‌سانیتر له‌ چوارچێوه‌ی کاری رۆژنامه‌گه‌ریدا بگه‌یه‌نێت. دوانی رۆژنامه‌وان له‌سه‌ر بابه‌تێک له‌ بوارێکی ناکانونیدا (واته‌ ئه‌گه‌ر کانون رێگه‌ی چوونه‌ناو ئه‌م شوێنه‌ یا بواره‌ نه‌دات)، سزای له‌سه‌ر نییه‌. 

وه‌کو له‌م نوسینانه‌دا دیارده‌که‌وێ، ئازادی گوتن و ده‌ربرین له‌ راستیدا بێسنور نییه‌، هه‌رچه‌نده‌ مرۆڤه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ئازادن له‌وه‌ی هه‌رچی ده‌یلێن یا ده‌ینووسن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌ربرین و گوتن ببێته‌هۆی پێشێلکردنی ئازادی که‌س یا کۆمه‌ڵێک که‌س، ئه‌گه‌ر سکاڵا تۆمار بکرێت، ده‌کرێ به‌پێی کانون و ده‌ستور سزای بکه‌وێته‌سه‌ر.

له‌ وڵاته‌ دیموکراسیه‌کاندا بۆ ئازادی ده‌ربرین یا گوتن له‌به‌ر ‌هۆکاری جیاواز‌ له‌وانه‌ ئاسایشی که‌س و وڵات، پێشێلکردنی ئازادی هاووڵاتی، یا هۆکاری مۆراڵی و ئایینیدا سنور داندراون. ئه‌م سنورانه‌ له‌ چه‌ند خاڵێکی وه‌کو راسیزم و پێشێلکردنی سه‌روه‌ری که‌س یا گروپ چڕکراونه‌وه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ ئازادی ده‌ربرین به‌ به‌رفراوانی هه‌یه‌، که‌موایه‌ ئه‌م سنورانه‌ ببنه‌هۆی سزادان.

بۆنمونه‌ ره‌خنه‌گرتن یا تانه‌دان له‌ ده‌سه‌لات و کار و کرده‌وه‌کانی ده‌سه‌ڵات، ره‌خنه‌گرتن له‌ که‌سانی ده‌سه‌ڵاتدار یا گوتن له‌سه‌ر ژیانی تایبه‌تی که‌سانی ده‌سه‌لاتدار، ره‌خنه‌گرتن له‌ سیسته‌م یا بیروباوه‌ری رامیاری، بیروباوه‌ری ئاسمانی و ئایینی، که‌سایه‌تیه‌ ناسراوه‌ مێژووییه‌کان جا ئایینی یا رامیاری یا هیدیکه‌، ئایدۆلۆژیاکان یا هه‌ر بوارێکی دیکه‌ به‌ هه‌ر رێگه‌یه‌ک بێت ئازاده‌ و هیچ پێشگریه‌ک له‌به‌رامبه‌ریاندا نییه‌. خه‌ڵک به‌ ئازادی و بێسلکردنه‌وه‌ ده‌توانن ره‌خنه‌ له‌ بیروبۆچوونه‌ کۆن و نوێکان بگرن و هه‌لوێستی خۆیان ده‌رببڕن. ده‌کرێ ئه‌م ره‌خنانه‌ گاڵته‌ئامێزبن، یا کرچوکاڵ و ناوته‌واو بن یا زانستیانه‌ بن.

ئازادی ده‌ربرین ده‌کرێ هه‌ر برگه‌یه‌کی ده‌ستور بێت و به‌کرده‌وه‌ پیاده‌ نه‌کرێت. وه‌کو له‌ ولاته‌ نادیموکراسیه‌کاندا نمونه‌ی هه‌یه‌. بۆ نمونه‌ له‌ سۆڤیه‌تی کۆندا ئه‌وانه‌ی ره‌خنه‌یان له‌ ستات و سیسته‌می رمیاری بگرتبایه‌ به‌ تووندی سزا ده‌دران، له‌گه‌ل ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستوردا مافی ئازادی ده‌ربرین نوسرابوو. له‌م باره‌دا ئازادی ده‌ربرین بوونی به‌کرده‌وه‌ نییه‌.

له‌ کۆمه‌ڵگه‌ کۆنسه‌رڤه‌تیو و کۆنه‌پارێزه‌کاندا زیاتر و له‌ کۆمه‌ڵگه‌ دیموکراسیه‌کاندا که‌متر، زۆرجار سانسۆری نه‌نوسراوه‌ هه‌ن که‌ ده‌کرێ به‌ر به‌ ئازادی ده‌ربرین و گوتن بگرن. سانسۆری نه‌نوسراوه‌ ده‌کری راسته‌وخۆ ئاراسته‌کراو بێت، ده‌کرێ ناراسته‌وخۆ ئارساته‌کراو بێت، یا ده‌کرێ سانسۆرێکی خۆیی بێت که‌ خاوه‌نه‌که‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆی ده‌یخاته‌ سه‌ر کردار و گوتنه‌کانی خۆی. له‌ کۆمه‌له‌گیه‌کی ئیسلامی کۆنه‌پارێزدا ئه‌گه‌رچی له‌ ده‌ستوردا ریگه‌ی ئازادی گوتن درابێت، ده‌کرێ کاردانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کۆنه‌پارێز به‌رامبه‌ر به‌ ده‌ربرینی لێکدانه‌وه‌یه‌ک که‌ ره‌خنه‌ له‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ ده‌گرێت وابکات که‌ گوتن ئازاد نه‌بێت و سانسۆری نه‌نوسراوه‌ی بخرێته‌سه‌ر. ده‌کرێ رۆژانه‌مه‌یه‌ک له‌ ولاتێکی ئازاددا خۆی جۆرێک له‌ سانسۆر بۆ خۆی دروست بکات، به‌مجۆره‌ ئه‌م گوتن و ده‌ربرینانه‌ بلاونه‌کاته‌وه‌ که‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی دروست ده‌که‌ن.

لێره‌دا ئه‌و سنورانه‌ی داندراون چین و هۆکاری بوونیان چییه ئه‌وه‌یه‌‌ به‌رفراوانی و ئاستی ئه‌و ئازادی گوتنه‌ی که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا هه‌یه‌ دیارده‌کات. ئایا ئه‌و سنورانه‌ رێگه‌ له‌ ئازادی که‌س ده‌گرن؟ ئایا ئه‌و سنورانه‌ رێگه‌ له‌ کرانه‌وه‌ و پێشکه‌وتن ده‌گرن؟ ئایا ئه‌و سنورانه‌ پێشێلی مافی مرۆڤ ده‌که‌ن؟ ئایا ئه‌و سنورانه‌ جوداکاری ده‌سه‌پێنن؟ هتد. ‌سنوردانان ده‌چێته‌خانه‌ی پێشێلکاری ئه‌گه‌ر ئازادی و مافه‌کانی مرۆڤ پێشێل بکات، به‌مجۆره‌ زیان به‌ ئازادی ده‌ربرین ده‌گه‌یه‌نێت و ده‌کرێ ته‌واو له‌کاری بخات.

شاخه‌وان شۆڕش

15ی مای 2010

رفاندنی رۆژنامه‌وان و خوێندکاری زانستگه‌ سه‌‌رده‌شت عوسمان، به‌ رۆژی روناک وه‌کو ده‌ڵێن له‌به‌رچاوی ئاسایش له‌به‌رده‌م زانستگه‌دا له‌ هه‌ولێر له‌ رۆژی 4 مای 2010 دا، پاشان کوشتنی و فرێدانی ته‌رمه‌که‌ی له‌ شوێنێکی موسڵدا له‌ رۆژی 6ی مای 2010 دا، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ ئه‌م ده‌سته‌ چه‌کداره‌ی به‌م کاره‌ هه‌لساون، ده‌سه‌ڵاتی ره‌هایان هه‌بووه‌‌ و که‌س نه‌یتوانیووه‌ پێشیان پێ بگرێت، بۆیه‌ توانیوانه‌ ئه‌م تاوانه‌ ئه‌وها به‌ رۆژی روناک و بێمنه‌ت ئه‌نجام بده‌ن. له‌ خه‌ڵکی کوردستان ئاشکرایه‌ ده‌سه‌ڵاتی ره‌ها‌ له‌ باشوری کوردستاندا لای کێن‌. بۆیه‌ سه‌یر نییه‌ که‌ زۆر له‌ گومانه‌کانی خه‌ڵک هێما‌ بۆ چه‌کداره‌کانی سه‌ر به‌ بنه‌ماله‌ی بارزانی ده‌که‌ن.

له‌باره‌ی تاوانه‌که‌وه‌‌ ئاسایش هیچ ناڵێت و وه‌ڵامی پرسیار ناداته‌وه‌. د. دلاوه‌ر مینسته‌ری په‌روه‌رده‌ کێشه‌که‌ له‌ کۆڵ خۆی ده‌کاته‌وه‌ و ده‌لێ دۆسیه‌که‌ لای مینسته‌ری ناوخۆیه. د. به‌رهه‌م سه‌رۆکی ده‌سه‌ڵاتی به‌رێوه‌بردن دوو رووداوی هه‌ولێر و سلێمانی ده‌خاته‌ ژێر یه‌ک جۆری تاوان و تێکه‌ڵیان ده‌کات، ده‌ڵێ، “گه‌ڕان به‌دوای بكوژانی ئه‌و دوو رووداوه‌ به‌ وردی ده‌ستی پێكردووه‌، به‌ هه‌وڵی هێزه‌کانی ئاسایش هه‌ندێ سه‌ره‌داومان ده‌ست که‌وتووه”‌.‌

پێشتر سه‌باره‌ت به‌ کوشتنی نوسه‌ر و رۆژنامه‌وان سۆرانی مامه‌ حه‌مه‌ سیناریۆیه‌کی له‌م شێوه‌یه‌ دروستکرا و به‌ڵێندرا که‌ تاوانبارن بدۆزنه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر گوتن بوو و هیچ نه‌کرا. به‌رد له‌سه‌ر فایله‌که‌دا داندرا و بێده‌نگی ‌له‌ تاوانه‌که‌ کرا. سه‌باره‌ت به‌ تاوانه‌که‌ و تاوانکاران به‌پێی به‌لگه‌کان گومان له‌ هێزه‌کانی سه‌ر به‌ده‌سه‌ڵات کرا.

تیرۆرکردنی سه‌رده‌شت، رفاندن و تیرۆرکردنی ئاسایی نییه‌، بۆیه‌ ناکرێ وه‌کو که‌ د. به‌رهه‌م وایلێده‌کات ئه‌م تاوانه‌ بخرێته‌‌ خانه‌ی رفاندنی دیکه‌ی تاوان، که‌ له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی جه‌رده‌ و تیرۆرستانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێن. سه‌رده‌شت شتی نوسیووه‌ و ‌ له‌سه‌ر نوسینه‌کان هه‌رره‌شه له‌و کراوه‌. ئه‌و دژی خێزانی ده‌سه‌ڵاتداری نوسیووه‌ و له‌ لایه‌ن خه‌ڵکی نه‌ناسراوه‌وه‌ هه‌ره‌شه‌ی کوشتنی لێکراوه‌، که‌ به‌ئه‌گه‌ری زۆر و به‌پێی گوتنه‌کان ئه‌و که‌سانه‌ی هه‌ره‌شه‌که‌یان کردووه‌ به‌ خێزانی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌ به‌ندن. پاشان که‌سێک له‌به‌رچاوی هێزه‌کانی ئاسایش و له‌به‌رده‌م زانستگه‌دا برفێندرێت، ئاسایش ده‌توانێ له‌ چی ئه‌و تاوانه‌  بکۆلێته‌وه‌؟! له‌ کاتێکدا ئاسایش خۆی له‌ ئاست ئه‌م هێزه‌دا بێده‌سه‌ڵاته‌.

وه‌کو زۆری دیکه‌ نازانم کێ له‌ پشتی تاوانه‌که‌یه‌ و کێ به‌ تاوانه‌که‌ هه‌لساوه‌، راسته‌ به‌لگه‌ و گوتنه‌کان ئاماژه‌ به‌ چه‌کداره‌کانی سه‌ر به‌ خێزانی ده‌سه‌لاتدار ده‌که‌ن، به‌ڵام بێ سه‌لماندن وه‌لامه‌کان نادیارن.‌ ئه‌گه‌ر خێزانی ده‌سه‌لاتدار له‌ پشتی ئه‌و تاوانه‌دا بن، تا ئه‌و ده‌سه‌لاته‌ هه‌بێ هه‌رگیز تاوانباران ئاشکرا ناکرێن و ئه‌م تاونه‌ش به‌ده‌ردی ئه‌وه‌ی سۆرانی گیانگه‌ش ده‌چێت.

به‌ڵام ئایا سه‌رده‌شت چی گوتووه‌ و چی نوسیوه‌؟ ئایا ئه‌و سنوری ئازادی ده‌ربرینی به‌زاندووه‌؟

سه‌رده‌شت له‌ چه‌ند نوسینیدا “من عاشقی کچه‌که‌ی بارزانیم“، “نه‌ سه‌رۆک خوایه‌ نه‌ کچه‌که‌ی” ره‌خنه‌ی کۆمیدیانه‌ له‌ خودی سه‌رۆکی هه‌رێم و خێزانه‌که‌ی ده‌گرێت. گومان له‌وه‌دایه‌ سه‌رده‌شت ئه‌م کچه‌ی بارزانی هه‌ر دیتبێت، هه‌روه‌کو زۆر سه‌خته‌ ژن و کچه‌کانی بنه‌ماڵه‌ی ده‌سه‌ڵاتداری بارزانی ببیندرێن. سه‌رده‌شت گاڵته‌ئامێزانه‌ و ئایرۆنیانه‌‌ ده‌یه‌وێ شورای ئه‌ستوری به‌ پاسه‌وان ده‌وردراوی ماڵی سه‌رۆک له‌ قوله‌ی سه‌ری ره‌شدا ببه‌زێنێ و بچێته ناو ماڵه‌که‌ی، پاشان کۆمیدیانه‌ هه‌ندێ پله‌ و پایه‌ به‌سه‌ر خۆی و که‌سوکاره‌که‌ی خۆیدا هه‌روه‌کو سه‌رۆکی هه‌رێم کردویه‌تی و ده‌یکات دابه‌ش بکات. نوسه‌ر توره‌یی و بێزاری خۆی له‌ ئاست گه‌نده‌ڵی و سته‌می مافیایی و فیودالانه‌ی سه‌رۆک و که‌سوکاره‌که‌ی به‌م شێوه‌یه‌ ده‌رده‌برێت، هاتووه‌ کۆمیدیانه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرێت، کار و کرده‌وه‌کانی خێزانی ده‌سه‌ڵاتدار ده‌داته‌ به‌ر ره‌خنه‌ و تانه‌.

له‌به‌رئه‌وه‌ی مه‌سعود بارزانی، برا و برازا و کوره‌کانی و که‌سوکاره‌کانیان هه‌مووی ده‌سه‌ڵاتدارن و ده‌سه‌ڵاتی یه‌که‌من له‌ باشوری کوردستاندا، هه‌روه‌ها گه‌لێ له‌ کاروکرده‌وه‌کانیان په‌یوه‌ندیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی خه‌ڵکی کوردستانه‌وه‌‌ هه‌یه‌، مافی خه‌ڵکه‌ له‌سه‌ر ورد و درشتی کار و هه‌نگاوه‌کانیان گوتنی هه‌بێت. مافی خه‌ڵکه‌ گوتن له‌سه‌ر ژیانی تایبه‌تیان بکات، به‌ گالته‌ و زمانی ئایرۆنیانه‌ په‌نجه‌ بۆ کار و کرده‌کانیان درێژکات. ئه‌مه‌ بۆ تاله‌بانی و ده‌سه‌لاتی ئه‌وانیش یا هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی دیکه‌ هه‌روایه‌. چونکه‌ له‌م بارانه‌دا ئه‌و که‌سانه‌ که‌سایه‌تی گشتین و ژیانی تایبه‌تیان له‌ گه‌لێ لایه‌نه‌وه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتیه‌وه‌ به‌نده‌.

سه‌باره‌ت به‌ ده‌سه‌لاتدارانی کورد و کار و کرده‌وه‌کانیان، مافی خه‌ڵکه‌ بپرسێت: ئه‌م هه‌موو ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌ له‌ کوێ هات؟ ئه‌م هه‌موو زه‌وی و ریزه‌ خانوو و کارگه‌یه‌ له‌ کوێ هات؟ ئه‌م ده‌سه‌تبه‌سه‌رداگرتن و تاڵانه‌ بۆچی؟ داگیرکردنی زه‌وی و دێهات و شار له‌ به‌رچی؟ پاوانی سامانی سروشتی کوردستان بۆچی؟ ئه‌م رفاندن و راکێشان و ئازاردان و له‌ناوبردنه‌ بۆچی؟ زیندانی تایبه‌ت به‌ چ مافێک؟ کۆیله‌کردنی خه‌ڵک تاکه‌ی؟ پاوانی بازاری کوردستان بۆچی؟ ئه‌م هه‌موو پله‌وپایه‌ به‌ چ مافێک؟ ئه‌م جوداکارییه‌ بۆچی؟ ئه‌م سه‌رۆک و پارتپه‌رستییه‌ بۆچی؟ خۆبه‌رزکردنه‌وه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵکدا به‌ چ مافێک؟ ئه‌م هه‌موو هێزه‌ چه‌کداره‌ تایبه‌ته‌ بۆچی؟ ئه‌م خزمخزمێنه‌یه‌ به‌ چ مافێک؟ چاوپۆشێ له‌ دزی و گه‌نده‌ڵی که‌سانی ده‌سه‌ڵاتدار تاکه‌ی؟ ساخته‌کاری له‌ هه‌لبژاردن بۆچێ؟ به‌زۆر خۆسه‌پاندن به‌سه‌ر ده‌سه‌لاتدا به‌ چ مافێک؟ ژیاندنه‌وه‌ی سیسته‌می ده‌ره‌به‌گی و فیودالی بۆچی؟ کۆنه‌پارێزکردن و نه‌زانهێشتنه‌وه‌ی خه‌ڵک بۆچی؟ به‌هێزکرن و بره‌ودان به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئایین و مه‌لاکان بۆچی؟ چه‌وساندنه‌وه‌ی ژنان له‌ژێربه‌زه‌یی نۆرمه‌ کۆنه‌پارێز و ئیسلامیه‌کان تاکه‌ی؟ پاراستنی پیاوکوژان و ژنکوژان بۆچی؟ خه‌ساندنی کۆمه‌ڵگه‌ بۆچی؟ موچه‌ی موفته‌ و بره‌ودان به‌ ته‌مبه‌لی و ته‌وه‌زه‌لی خه‌ڵک بۆچێ؟ نه‌هێشتن و نابوتکردنی به‌رهه‌مه ناوخۆییه‌کان بۆچی؟‌ هێنانی خواردنی به‌سه‌رچوو و ده‌رخواردانی خه‌ڵک به‌م ژاره‌ به‌ چ مافێک؟ بازرگانی له‌گه‌ڵ دوژمنانی کورد له‌سه‌ر پشتی کورد به‌ چ مافێک؟ ده‌ستله‌ملانێی سه‌دام و کوره‌کانی بۆچی؟ ده‌ستله‌ملانێی تورکیا و ئێرانی داگیرکه‌ر بۆچی؟ کوردکوژی بۆچی؟ به‌عه‌ره‌بکردن و به‌تورککردنی به‌ها نه‌ته‌وه‌یی و که‌لتوریه‌کانی کورد بۆچی؟ رێگه‌دان به‌ تورک و بازرگانه‌ گه‌نده‌ڵه‌کانیان و قه‌ڵه‌وکردنیان له‌ کوردستاندا له‌سه‌ر پشتی کورد بۆچی؟ هێنانی عه‌ره‌ب و خه‌ڵاتی عه‌ره‌ب له‌سه‌ر پشتی کورد بۆچێ؟ ڕزگارکردن و په‌نادانی تاوانباران و ئه‌نفالچیان بۆچی؟ ناپاکی نیشتیمانی تاکه‌ی؟ دوو ده‌سه‌لاتی تاکه‌ی؟ لکانده‌وه‌ی‌ کوردستان به‌ ئێراق بێ پرسی خه‌لکی کوردستان بۆچی؟ کوا سیسته‌می فیدرالیتان؟ سڕبوونی کێشه‌ی که‌رکوک و ناوچه‌ دابرێندراوه‌ داگیرکراوه‌کان بۆچی؟ گریان بۆ ئێراقی ئه‌نفالچی له‌ بری چی؟ سه‌ردانه‌واندن بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی تورک و عه‌ره‌ب و فارس بۆ چی؟ به‌لێنی بۆش و درۆ تاکه‌ی؟

سه‌رانی ده‌سه‌لاتدار له‌ هه‌موو ئه‌و پرسیارانه‌ به‌رپرسیاریان که‌م یا زۆر، راسته‌وخۆ یا ناراسته‌وخۆ هه‌یه‌. ئه‌مانه‌ و ده‌یان و سه‌دان پرسیاری دیکه‌ هه‌ن ده‌بێ بکرێن، مافی خه‌ڵکه‌ سڵیان لێنه‌که‌نه‌وه و به‌رووی ده‌سه‌ڵاتداریاندا بده‌نه‌وه‌. مافی خه‌ڵکه‌ هه‌روه‌سته‌ له‌به‌رامبه‌ر سته‌م و ناره‌واییه‌کاندا بکه‌ن و به‌دوای وه‌لامی نیگه‌رانی و بێزاریه‌کانی خۆیاندا بکه‌ون.

سه‌رده‌شت هاتووه‌ تۆزقالێک له‌ ناره‌واییه‌کان که‌ وێنه‌ی به‌شێکی بچوکی ئازاره‌کانی خه‌ڵکه‌ بێزاره‌که‌ ده‌که‌ن له‌ گۆشه‌یه‌کی بچوکی رۆژنامه‌ و سایته‌کاندا به‌شێوه‌ی خه‌ونێکی ئایرۆنیانه‌ ده‌رده‌برێت. به‌پێی گوتنه‌کانی سه‌رده‌شت خۆی، داروده‌سته‌ تۆقێنه‌ره‌کانی مه‌سعود بارزانی به‌مه‌ به‌په‌له‌قاژه‌ ده‌که‌ون و ده‌ست به‌ هه‌ره‌شه‌ی کوشتنی ئه‌و ده‌که‌ن. دیاره‌ مه‌سعود بارزانی هه‌میشه‌‌ ده‌ڵێ یاسا سه‌روه‌ره‌!؟ ئه‌م گوتنه‌ بنچینه‌یه‌کی راستی نییه‌، چونکه‌ دادگا و کانون له‌ ئاست سه‌رۆک و داروده‌سته‌کانیدا هیچ نرخێکیان نییه‌.

به‌لام ئه‌گه‌ر له‌ کوردستاندا کانونی ره‌وا وه‌کو له‌ وڵاته‌ ئازاده‌کاندا هه‌یه‌ هه‌بوایه‌‌، که‌سی ره‌خنه‌لێگیراو یا هێرشبۆسه‌رکراو ده‌هات په‌نای بۆ دادگا و رێگا کانونیه‌کان ده‌برد، ئه‌وسا دادگا له‌رێگه‌ی پرۆسه‌یه‌کی ره‌وای کانونیانه‌دا بڕیاری ده‌دا که‌ ئایا ئه‌و که‌سه‌ پێشێلکاری کردوه‌ و ئازادی که‌سێکی دیکه‌ی شکاندوه‌، ئه‌گه‌ر پێشێلی کانونی کردبێت به‌ پێی کانون سزاکه‌ی دیار ده‌کرێت.

ئه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ زه‌رده‌شت کراوه‌، تاوانێکی بێئه‌ملاوئه‌ولایه‌. هه‌ر ته‌نها سزادانی بکه‌رانی تاوانه‌که‌ چاره‌سه‌ر نییه‌، به‌ڵکو پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی له‌ پشتی بڕیاره‌که‌وه‌ن سزا بدرێن. ئه‌وجا ئه‌و که‌سه‌ مه‌سعود بارزانییه‌، مه‌سرور بارزانییه‌ یا کێیه‌ گرنگ نییه‌. ئه‌گه‌ر گومانه‌کان راست بن و چه‌کداره‌کانی ده‌سه‌ڵات ئه‌م تاوانه‌یان ئه‌نجام دابێت، گه‌یشتن به‌ دادوه‌ری‌ له‌ ئه‌مرۆی کوردستاندا له‌ژێر سایه‌ی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ هه‌یه‌ ناکرێت و تا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ش مابێت ناکرێت. ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌‌ تاوانی له‌مه‌ زۆر گه‌وره‌تریان ئه‌نجام داوه‌ که‌ تائێستا بۆیان چۆته‌سه‌ر، چونکه‌ تائێستا خۆیان له‌سه‌رووی کۆمه‌ڵگه‌ و ده‌زگا و دامه‌زراوه‌کانی ستات دان.

ئه‌وه‌ی سه‌رده‌شت گوتوویه‌تی له‌ ولاته‌ ئازاده‌کاندا ده‌چێته‌ خانه‌ی ئازادی ده‌ربرینه‌وه‌ و رۆژانه‌ له‌ به‌رنامه‌ی ته‌له‌ڤزیۆنی و که‌ناڵه‌کانی دیکه‌دا زۆر له‌وه‌ زیاتر به‌ سه‌رۆک، که‌سوکاری سه‌رۆک و ده‌روبه‌ره‌که‌ی یا که‌سایه‌تییه‌ ده‌سه‌ڵاتدار یا ده‌وله‌مه‌نده‌کان ده‌گوترێت. گاڵته‌ به‌م که‌سانه ده‌کرێت و ره‌خنه‌ی کۆمیدی و گالته‌ئامێزیان ئارسته‌ ده‌کرێت، درۆکانیان سپی ده‌کرێنه‌وه‌، ئاماژه‌ به‌ ناره‌واییه‌کان ده‌کرێت هتد.. هه‌ر بۆ نمونه‌ سه‌یری به‌رنامه‌ی ئه‌مه‌ریکی Late Show  یا The Tonight Show یا به‌رنامه‌کانی دیکه‌ی له‌م شیوه‌یه‌ له‌ ئه‌مه‌ریکا و وڵاتانی دیکه‌ی ئه‌وروپادا بکه‌ن، ئه‌وجا بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ سه‌رده‌شتی گیانگه‌ش ویستوویه‌تی ئه‌م رێگایه‌ بۆ ئاراسته‌کردنی ره‌خنه‌کانی بگرێته‌به‌ر. دیاره‌ ئه‌ویش ئاگاداری ئه‌وه‌بووه‌ که‌ له‌م وڵاتانه‌دا ئازادی و دیموکراسی هه‌یه‌ و له‌ کوردستاندا ئه‌م چه‌مکانه‌ هه‌ر ناون، به‌ڵام نه‌ترسی ئه‌و وایکردووه‌ له‌ پێوستبوونی ده‌ربرینیان بگات، سڵنه‌کاته‌وه‌ و ده‌ریان ببرێت.

مه‌سعود بارزانی و زۆر له‌ به‌رپرسانی ده‌سه‌لات له‌ گه‌لێ بۆنه‌دا هه‌ره‌شه‌یان له‌ پێنوسه‌ ره‌خنه‌گره‌کان کردووه‌. هه‌روه‌کو که‌سانی دیکه‌ له‌ رابردوودا له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئازاردراون یا تیرۆرکراون. بۆیه‌ هه‌ره‌شه‌ی راسته‌وخۆی ده‌سه‌ڵاتدارن فاکته‌رێکی دیکه‌یه‌ که‌ گومان ده‌خاته‌سه‌ر ئه‌وان له‌م تاوانه‌دا. فاکته‌کانی په‌یوه‌ستدار به‌م بابه‌ته‌ که‌ بڵاوکراونه‌ته‌وه‌ و ده‌گوترێن‌ واده‌که‌ن که‌ هێزه‌کانی سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌ی بارزانی ده‌سه‌لاتدار وه‌کو گومانلێکراوی یه‌که‌م سه‌یر بکرێن.

له‌ناوبردنی سه‌رده‌شت له‌سه‌ر نوسینه‌کانی تاوانێکه‌ جارێکی دیکه‌ پیشاندنانی سنورداریی و به‌رته‌نگی ئازادی گوتن و ده‌ربرینه‌ له‌ باشوری کوردستاندا، جارێکی دیکه‌ پیشاندانی بوونی سه‌روه‌ریی کانونی مافیایی خێزانی ده‌سه‌لاتدار له‌ کوردستاندا ده‌خاته‌روو، جارێکی دیکه‌ نابوتی و په‌ککه‌وته‌یی کانون و دادگا له‌ ئاست ده‌سه‌ڵاتداردا له‌ وڵاتدا پیشان ده‌دات، جارێکی دیکه‌ سنوری ‌سوری ده‌سه‌ڵاتی نادیموکراسی پیشان ده‌دات.

شاخه‌وان شۆڕش

8 ی مای 2010

له‌رابردوو و ئێستادا به‌به‌رچاوی بینراوه‌ و ده‌بیندرێت که‌ چه‌مکی کۆمه‌لکوژی له‌لایه‌ن که‌ناڵ و لایه‌نی جیاجیاوه‌ بۆ تاوانی ژینۆساید به‌کارهێندراوه‌ و به‌کارده‌هێندرێت. له‌م رۆژانه‌دا به‌هۆی هه‌ندێ روودا و بۆنه‌ زیاتر به‌کارهێنانی ئه‌م چه‌مکه‌م که‌وته‌ به‌رچاو، که‌ وای لێکردم ئه‌م وتاره‌ بنوسم و‌ ئه‌م لایه‌ن و که‌ناڵانه‌ له‌م هه‌له‌یه‌ ئاگادار بکه‌مه‌وه‌.

ئه‌م نمونانه‌ی که‌ لم رۆژانه‌دا هاتنه‌ به‌رچاو:

هاورێیانم له‌ رێکخراوی چاودێری کوردۆساید – چاک به‌ بۆنه‌ی کۆنفرانسیك بۆ گه‌لکوژی ده‌رسیم له‌ رۆژی 28ی ژانیوه‌ری 2010 دا گرتیان نوسیبوویان “کۆنفرانسێک بۆ کۆمه‌ڵکوژیی ده‌رسیم، له‌ستوکهۆلمی پایته‌ختی سوێد، به‌به‌شداری سه‌دان که‌س له‌ کورد و سوێدی، به‌رێوه‌چوو”…. له‌ یه‌کێک له‌ داواکاریه‌کان نوسرابوو “ده‌بێ نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان کۆمه‌ڵکوژی ده‌رسیم که‌ له نێوان ساڵانی 1937 تا 1938  له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی تورکه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ چوو، به‌ فه‌رمی بناسێنێ”.   کاره‌که‌ی چاودێری کوردۆساید – چاک جێگه‌ی ده‌ستخۆشیی زۆره‌، لێره‌دا رووی ره‌خنه‌مان ته‌نها له‌ به‌کارهێنانی چه‌مکی کۆمه‌ڵکوژییه‌ له‌بری گه‌لکوژی یا ژینۆساید. ره‌چاوی ئه‌وه‌ له‌ رێکخراوێکی چاڵاکی وه‌کو چاک که‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌که‌ی ژینۆسایده‌ ده‌کرێت، که‌ له‌م بارانه‌دا وریا بێت، ئه‌و ببێته‌ رێنیشانده‌ر له‌م بواره‌وه‌، نه‌ک به‌بێ لێکدانه‌وه‌ وشه‌ و چه‌مک به‌کاربهێنێت.

به‌بۆنه‌ی بریاری دادگای باڵای ئێراقی له‌سه‌ر تاوانی هه‌له‌بجه‌ دادوه‌ر شێخ له‌تیف سه‌رۆکی دادگای نه‌وجه‌وانانی سلێمانی له‌سه‌ر به‌ژینۆساید نه‌ناسینی تاوانی هه‌له‌بجه‌ له‌ لایه‌ن دادگاوه‌ له‌شوێنێکدا ده‌ڵێ “له‌رووی‌ یاساییه‌وه‌ به‌بۆچوونی‌ من تاوانه‌كانی‌ دژی‌ مرۆڤـ و هه‌روه‌ها تاوانه‌كانی‌ كۆمه‌ڵكوژی جیاوازیه‌كی‌ ئه‌وتۆیان نیه‌”. له‌م گوتنه‌دا کێشه‌ی تێنه‌گه‌یشتن له‌ تاوانی ژینۆساید ده‌بیندرێن، جگه‌له‌وه‌ی‌ چه‌مکی کۆمه‌ڵکوژی بۆ ژینۆساید به‌کارهاتووه‌. 

هه‌روه‌ها له‌ گوتن و نوسینی دیکه‌ له‌مباره‌یه‌وه ئه‌م چه‌مکه‌ بۆ تاوانی ژینۆساید به‌کارهێندرا. ‌ که‌ پێویست ناکات هه‌مووی بنوسینه‌وه‌. دیاره‌ ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین که‌ له‌ زۆی گوتن و نوسراودا چه‌مکی جینۆساید به‌کار هات و گوترا. دیاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چه‌مکه‌که‌ به‌گشتی گونجاوه‌ به‌ڵام به‌هه‌ڵه‌ ده‌گوترێت. که‌ له‌خواره‌وه‌دا دێینه‌سه‌ری.

کۆمه‌ڵکوژی له‌ چیه‌وه‌ هاتووه‌ و بۆ هه‌ڵه‌یه‌؟

‎به‌رله‌وه‌ی بچینه‌سه‌ر وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌، واباشه‌ له‌سه‌رئه‌وه‌ بوه‌ستین که‌ چ وشه‌یه‌کی کوردی بۆ ئه‌م تاوانه گونجاوه‌. خودی وشه‌ی گینۆساید/ ژینۆسایدGenocide  وشەیەکی لێکدراوی گریکی و لاتینیە و لە دوو وشە پێک دێت، وشەی genos لەگریکیەوە هاتووە و واتە ڕەگەز یا جۆر، هەروەها وشەی  cide  لەوشەی لاتینی  cider  هاتووە و واتە کوشتن . ئەو وشەیە بۆ یەکەمجار لەلایەن شارەزای پۆڵۆنی “ڕافایل لێمکین” لەساڵی 1944 دا بەکارهاتووە.‌[i]  ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ زمانه‌ ئه‌وروپیه‌کاندا به‌شێوه‌ی که‌مێک له‌یه‌کتر جودا ده‌گوترێت وه‌کو ژه‌نۆساید، ژه‌نۆسید، ژینۆسایدۆ. له‌ هه‌ندێ زماندا چه‌مکی تایبه‌ت بۆ تاوانه‌که‌ داندراوه‌، بۆنمونه‌ له‌ ئه‌لمانیا چەمکی volkermord ی ئەڵمانی یان له‌ وڵاتانی سکانده‌ناڤیا چه‌مکی folkemord  یا folkedrab به‌کارده‌هێندرێت. وشه‌که‌ لێکدراوه‌ و له‌ دوو وشه‌ پێک دێت. وشەی volk ی ئەڵمانی و folk ی سکەندەناڤی بەواتای “ناسیۆن” یا “خەڵک”  به‌کارده‌هێندرێن. وشه‌ی mord له‌هه‌ردوو زمانه‌که‌دا به‌واتای کوشتن دێت. وه‌رگێرانی وشه‌که‌ بۆ زمانی کوردی ده‌بێته‌ گه‌لکوژی، که‌ بۆزمانی کوردیش هه‌مان واتا ده‌داته‌ ده‌ست. بۆیه‌ وشه‌ی گه‌لکوژی ده‌کرێ وشه‌یه‌کی گونجاو بێت و له‌ زمانی کوردیدا له‌جیاتی ژینۆساید یا له‌ته‌ک ئه‌م وشه‌ ئۆرگیناله‌دا به‌کاربهێندرێت. ئه‌م وشه‌یه‌ زۆر له‌ وشه‌ی کۆمه‌لکوژی گونجاوتره‌ وه‌کو له‌خواره‌وه‌ که‌مێ له‌هه‌له‌ی به‌کارهێنانی ئه‌م وشه‌یه‌ ده‌دوێین. کە دەگوترێت “گەلکوژی” سه‌رنج ده‌دریته‌ یه‌ک جۆری تاوان و هیچ گومان لە تاوانی کوشتنی گەل نامێنێتەوە، بەم واتایە ئاماژە بە تاوانکاریەک دەکرێت کە واتای لەناوبردنی گەلێک دەگەیەنێت، له‌باری له‌ناوبردنی خه‌ڵکی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌، ره‌گه‌ز، ئه‌تنی و ئایینی جودا ته‌واو گونجاوی خۆی پیشان ده‌دات. ئه‌م چه‌مکه‌ خۆی له‌ تاوانه‌کانی کۆمه‌ڵکوژی، پاکتاوی ره‌گه‌زی، ڕه‌شه‌کوژی و تاوانی جه‌نگ یا دژ به‌ مرۆڤایه‌تی جیاده‌کاته‌وه‌. وشه‌ی گه‌لکوژی بۆ یه‌ک جۆری تاوان به‌کار ده‌هێنرێت ئه‌ویش تاوانی ژینۆسایده‌. وشه‌ی گه‌لکوژی مه‌به‌ست و په‌یامی چه‌مکه‌ ئۆرگیناڵه‌که‌ به‌شیوه‌یه‌کی گونجاو ده‌پێكێ. له‌خواره‌وه‌ چه‌مکی گه‌لکوژی له‌بری ژینۆساید به‌کارده‌هێنین.

چه‌مکی کۆمه‌ڵکوژی واپێده‌چێ له‌ چه‌مکی عه‌ره‌بی اباده‌ جماعیه‌ که‌ عه‌ره‌به‌کان بۆ تاوانی ژینۆساید/ گه‌لکوژی به‌کاری ده‌هێنن، وه‌رگیراوه‌.  به‌کارهێنانی ئه‌م چه‌مکه‌ عه‌ربیه‌ بۆ تاوانی گه‌لکوژی هه‌ڵه‌یه‌ و عه‌ره‌به‌کان به‌هه‌ڵه‌ به‌کاری ده‌هێنن. ئه‌وه‌ کێشه‌ی عه‌ره‌ب خۆیانه‌، به‌ڵام که‌ کورد ده‌چێ چه‌مکی هه‌له‌ی عه‌ره‌بی ده‌هێنێ و وه‌کو عه‌ره‌به‌کان بۆ هه‌مان مه‌به‌ست به‌کاری ده‌هێنێت، ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌تره‌. به‌کورتی یه‌که‌م: پێویسته‌ و له‌سه‌ریه‌تی کورد خۆی له‌ژێر کاریگه‌ری به‌هاکانی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب له‌نێویاندا کاریگه‌ری زمانی عه‌ره‌بی ده‌رباز بکات، سه‌ربه‌خۆ له‌م بواره‌دا هه‌نگاو بنێت و تابتوانێ دوور له‌ کاریگه‌ری زمانی نه‌ته‌وه‌ی زاڵ گه‌شه‌ بکات. دووه‌م: عه‌ره‌بی و کوردی دوو زمانی زۆر له‌یه‌کتر جیاوازن و خاوه‌نی دوو که‌لتوری جیاوازن، بۆیه‌ هێنان و به‌کارهێنانی وشه‌ی عه‌ره‌بی له‌ زمانی کوردیدا هێنانی مۆرک و تێگه‌یشتنی عه‌ره‌بییه‌ بۆ ناو زمانی کوردی، که‌ له‌ چه‌ند لایه‌نه‌وه‌ بۆ زمانی کوردی ناگونجاوه‌. به‌داخه‌وه‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ زۆر باوه‌ و رۆژنامه‌ به‌رچاوه‌کانیش‌ ئه‌م هه‌له‌یه‌یان زۆره‌ و فلته‌ری زمانه‌وانیان له‌مباره‌یه‌وه‌ نییه‌.  سێیه‌م: کاری له‌م شێوه‌یه‌ دووپاتکردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ عه‌ره‌بیه‌که‌یه‌ و هێنانی هه‌له‌ عه‌ره‌بیه‌که‌یه‌ بۆ ناو زمانی کوردی، که‌ بێگومان به‌هۆی جودایی ئه‌م دوو زمانه هه‌ڵه‌ و کێشه‌کانی زۆرتر ده‌بن.

هه‌روه‌کو له‌ وتارێکی دیکه‌دا له‌سه‌ری دوام، کۆمه‌ڵکوژی تایبه‌تمه‌ندیه‌کی تاوانی گه‌لکوژییه‌، هه‌روه‌کو له‌ تاوانی گه‌لکوژیدا خه‌ڵکی قوربانی به‌کۆمه‌ڵ ده‌کوژرێن و له‌ناوده‌بردرێن. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مکه‌ چه‌مکێکی په‌رته‌ و ده‌کرێ زۆر جۆری کوشتن و له‌ناوبردن بگرێته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ری به‌هه‌له‌ تیگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ی جودا له‌سه‌ر جۆری و تایبه‌تمه‌ندی تاوانه‌که زۆر هه‌یه‌.

که‌ ده‌گوترێ کۆمه‌ڵکوژی، ئه‌وه‌ به‌کارهێنانی چه‌مکێکه‌ که‌ کوشنده‌یی ئاست و هۆکاری بوونی تاوانه‌که‌ ته‌واو پیشان نادات و پرسیار دروست ده‌کات. ئایاخه‌ڵکه‌ قوربانیه‌که‌ چه‌ند که‌س بوون؟ سه‌ر به‌ چ گروپ و خانه‌یه‌ک بوون؟ هۆکار و مه‌به‌ستی کۆشتاره‌که‌ چیبوو؟ هتد. ئه‌وانه‌ دیار نین و به‌ وردی سه‌رنجیان نادرێت، یا خه‌ڵک به‌لای ئه‌و ورده‌کاریانه‌دا نابردرێت. که‌ ده‌گوترێ کۆمه‌ڵکوژێ ده‌کرێ مه‌به‌ست زۆر جۆری کوشتار بێت. ده‌کرێ به‌ کوشتنی به‌کۆمه‌ڵی 10 یا 100 یا 1000 که‌س بگوترێت کۆمه‌ڵکوژی، ده‌کرێ به‌ له‌ناوبردنی هه‌زاران که‌سی سه‌ربه‌ نه‌ته‌وه‌ و ئه‌تنی جیاجیا له‌ یه‌ک کات و شوێندا بگوترێت کۆمه‌ڵکوژی. به‌ڵام ئایا‌ ئه‌م تاوانانه‌ تاوانی گه‌لکوژین. نه‌خێر! چه‌مکی ره‌شه‌کوژی که‌ گه‌لێجار له‌جیاتی کۆمه‌ڵکوژی بۆ تاوانی گه‌لکوژی به‌کاردێت، هه‌مان کێشه‌ی هه‌یه‌.

دیارە تاوانی گه‌لکوژی تاوانی لەناوبردنی گروپێکی نەتەوەیی یا ئایینی یا جودا و تایبەتە، کوشتن و لەناوبردنی گروپە قوربانیەکەش بەکۆمەڵە، له‌ناوبردنه‌که‌ش به‌مه‌به‌ستی له‌ناوبردن ئه‌نجام ده‌درێت. بەم واتایە گه‌لکوژی خۆی لەخۆیدا کۆمەڵکوژییە، هەروەها کۆمەڵکوژی دیاردەیەکی یا تایبەتمەندیەکی تاوانی گه‌لکوژییه‌. به‌ڵام کێشەی بەکارهێنانی ئەو وشەیە ئەوەیە، هەموو کۆمەڵکوژیەک گه‌لکوژی نییە.[ii] … بۆنمونە کوشتاری بەکۆمەڵی دەیان هەزار لە زیندانییە کۆمۆنیستەکانی سەربە نەتەوە جیاوازەکان لەلایەن نازیە ئەڵمانه‌کاندا لەکاتی جەنگی جیهانی دووەمدا بە ژینۆساید دانەندراوە. … زۆرجار کوشتاری بەکۆمەڵی بەسەدان کەس یا چەند هەزارکەس وەکو پاکتاوی ڕەگەزی، تاوان دژی مرۆڤایەتی یا تاوانی جەنگ دەناسرێت. ئه‌وانه‌ کۆمه‌ڵکوژین، به‌ڵام بەبێ بوونی مەرجەکانی تاوانی گه‌لکوژی کوشتاری بەکۆمەڵ بە گه‌لکوژی داناندرێت.

به‌کارهێنانی چه‌مکی جینۆساید به‌ به‌کارهێننای پیتی ج له‌جیاتی ژ یا گ به‌کارهێنانێکه‌ به‌ زمانی کوردی نامۆیه‌، له‌راستیدا لاساییکردنه‌وه‌ی عه‌ره‌به‌کانه‌ له‌م باره‌دا. عه‌ربه‌کان پیتی گ یا ژ یان نییه‌، بۆیه‌ پیتی ج  بۆ ئه‌و وشه‌ بێگانانه‌ی که‌ ئه‌م پیتانه‌ی گ یا ژ یان تێدایه،‌ به‌کارده‌هێنن. بۆیه‌ له‌بری جینۆساید به‌کارهێنانی ژینۆساید یا گینۆساید  گونجاوه‌ و ده‌کرێ زۆر ئاسایی به‌کار بهێنرێت. گینۆساید له‌به‌کارهێنانه‌ ئیگلیزیه‌که‌ نزیکه‌ و گونجاوتره‌ له‌ جینۆساید. بۆیه‌ به‌کارهێنانی وشه‌ی جینۆساید به‌مجۆره‌ پیتی ج له‌ وشه‌که‌دا وه‌رگرتنی کێشه‌ زمانه‌وانییه‌ عه‌ره‌بیه‌که‌یه‌ که‌ له‌ راستیدا ئه‌مه‌ کێشه‌ی زمانی کوردی نییه‌. کورد ده‌لێ کابرا سه‌ری نایه‌شی به‌ڵام په‌رۆ له‌سه‌ری خۆی ده‌پێچێ. ئه‌م کاره‌ خۆگلاندنه‌ له‌ کێشه‌یه‌ک که‌ له‌ زمانی کوردیدا بنه‌مایه‌کی نییه‌. ئه‌م دیارده‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ زۆر وشه‌ی دیکه‌ ده‌بیندرێت و بێ لێپێچانه‌وه‌ تێده‌په‌رێت.

به‌کورتی به‌کارهێنانی و‌شه‌ی کۆمه‌ڵکوژی بۆ تاوانی گه‌لکوژی هه‌ڵه‌یه‌، چونکه‌ له‌لایه‌ک واتای تاوانی گه‌لکوژی ناپیکێ، له‌لایه‌کیتر لاسایی وشه‌ی “اباده‌ جمه‌عیه”‌ ی عه‌ره‌بیه‌ که‌ له‌بنچینه‌دا هه‌له‌یه‌. هه‌روه‌ها به‌کارهێنانی جینۆساید هه‌ڵه‌یه، زمانی کوردی وه‌کو زمانی عه‌ره‌بی کێشه‌ی پیتی گ و ژ نییه‌، بۆیه‌ به‌کارهێنانی راست گینۆساید یا ژینۆسایده‌ نه‌ک جینۆساید. گونجاوه چه‌مکی گه‌لکوژی وه‌کو وشه‌یه‌کی کوردی بۆ تاوانی ژینۆساید به‌کاربهێنرێت، که‌ ده‌توانێ واتا و مه‌به‌ستی چه‌مکه‌ ئۆرگیناڵه‌که Genocide‌ گینۆساید بپێکێت. ‌   

پێویسته‌ بگوترێت، نه‌ته‌وه‌ی کورد به‌ڵگه‌ی به‌هێزی هه‌یه‌ که‌ پێویست ده‌کات وابه‌سته‌ی که‌لتور و به‌هاکانی نه‌ته‌وه‌ باڵاده‌ست و زاڵه‌کانی ده‌وروبه‌ری نه‌بێت، ئه‌وه‌ به‌واتای دژایه‌تی نایه‌ت به‌ڵکو به‌واتای دروستکردن و گه‌شه‌پێدانی که‌سایه‌تیه‌کی سه‌ربه‌خۆ و ئازاد که‌ له‌ هه‌موو بواره‌کاندا له‌وانه‌ له‌ بواری زماندا خۆی ده‌ربخات. بۆیه‌ سه‌باره‌ت به‌ گه‌شه‌کردنی مۆدێرنانه‌ی زمانی کوردی، گرنگه ئه‌وانه‌ی به‌جۆرێ له‌ جۆره‌کان خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێکن واز له‌ لاسایی کردنه‌وه‌ی ناتاوتوێکراو، وابه‌سته‌یی یا هێنانی وشه‌ی عه‌ره‌بی بۆ ناو زمانی کوردی بهێنن. گرنگه‌ کورد له‌ هه‌موو بواره‌کاندا له‌سه‌ر پێی خۆی بوه‌ستێت، بیرکردنه‌وه‌ و گوتن و هه‌نگاوه‌کان ره‌نگ له‌ به‌ها و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کورد وه‌کو ناسیۆنێکی وریا و پێشکه‌وتووخواز بده‌نه‌وه‌.

شاخه‌وان شۆرش
30 ی ژانیوه‌ری 2010

ئامادەکردنی: ستیڤان شەمزینانی

هەندێک بۆچوون هەن جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، مانگی ئیسلامی سیاسیی لەکوردستان ئاوا بووە، یان بەمانایەکی تر گووتاری ئیسلامییەکان هەرەسی هێناوەو رۆژ لەدوای رۆژیش بزووتنەوە ئیسلامییەکان پاشەکشە دەکەن. پێتوایە ئیسلامی سیاسیی کۆتایی پێهاتووە، بەتایبەت وەک هێزێکی کاریگەری سیاسیی؟

سه‌ره‌تا سوپاسی گۆڤاری نێوه‌ند ده‌که‌م بۆ رێخستنی ئه‌م ده‌رفه‌ته‌. دیاره‌ ئه‌م پرسیاره‌ وه‌کو هه‌ویری په‌یت ئاو زۆر ده‌کێشێ، هه‌وڵ ده‌ده‌م به‌ کورتی وه‌ڵام بده‌مه‌وه‌.

له‌ وه‌لامی ئه‌م  پرسیاره‌دا پێویسته‌ سه‌ره‌تا هۆکار و فاکته‌ره‌کانی به‌هێزبوونی ئیسلامی سیاسی یا ئیسلام وه‌کو ئایدۆلۆژیای رامیاری (که‌ ئیسلامیزمی پێ ده‌گوترێت و هه‌وڵی دامه‌زراندنی سیسته‌مێکی ئیسلامی له‌سه‌ر بنچینه‌ی بروا و پره‌نسیپه‌ ئیسلامیه‌کاندا ده‌دات)، بخه‌ینه‌روو. پاشان سه‌یری ئاستی به‌هێزی و لاوازی یا بوون و نه‌بوونی ئه‌م فاکه‌رانه‌ له‌ باری ئێستادا بکه‌ین.

ئه‌و هۆکارانه‌ی که‌ به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی رۆڵیان له‌م به‌هێزکردنه‌دا هه‌بووه ده‌کرێ دابه‌شی سه‌ر دوو لایه‌ن بکرێن ئه‌ویش فاکته‌ره‌ ناوخۆییه‌کان و فاکته‌ره‌ ده‌رکیه‌کانن، که‌ هه‌ر یه‌که‌یان کۆمه‌ڵێ خال ده‌گرنه‌ خۆیان‌.

هۆکاره‌ ناوخۆییه‌کان وه‌کو: ئیسلام وه‌کو ئایینی وه‌رگیراو و باوه‌رپێکراوی کۆمه‌ڵگه، ناسه‌قامگیری رامیاری له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، شه‌ڕی ناوخۆ، گه‌نده‌ڵی و ناره‌وایی ده‌سه‌لاتدار به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ژاری و بێده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵک، هه‌ژاری و بێکاری، ئاستی هه‌بوونی بوونی ئیلیتی ئیسلامیست له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، ئاستی رۆڵی توێژ و که‌ناله‌ ئایینیه‌کان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، ئاستی کۆنه‌پارێزی کۆمه‌ڵگه‌، ئاستی هوشیاری که‌سه‌کان: خوێنده‌واری و زانین و ئاگاداری.

هۆکاره‌ ده‌ره‌کیه‌کان وه‌کو: بوونی ستاتی ئیسلامی دراوسێ و پێگه‌یان له‌ ناوچه‌که‌ و جیهاندا، ئاستی ده‌ستتێوه‌ردانی ئه‌و ستاته/ستاتانه‌‌ له‌ کاری ناوخۆدا، ئاستی پشتگیری لایه‌نه‌ ئیسلامیسته‌کان له‌ ستاته‌ ئیسلامیسته‌کانی نزیک و دوور.

ئه‌گه‌ر زۆر به‌کورتی سه‌یری هۆکاره‌ ناوخۆییه‌کان بکه‌ین، 1. ئایینی ئیسلام که‌ وه‌کو ئایینی کۆمه‌ڵگه‌یه‌، که‌سه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ متمانه‌ و بروایان به‌ پره‌نسیپه‌کانی ئه‌م ئایینه‌ هه‌یه‌ و له‌گه‌ل هزر و بیری که‌سه‌کان تیکه‌ڵ به‌یه‌ک بووه به‌شێوه‌یه‌کی دیار وێنه‌ی که‌لتوری کۆمه‌ڵگه‌ ده‌کات و دامه‌زراوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی داڕشتووه‌‌، ئه‌وه‌ وه‌کو زه‌مینه‌یه‌کی خۆڕسک بوونی هه‌یه‌ و ده‌کرێ له‌ هه‌ندێ بار و سه‌رده‌مدا زۆر به‌ ئاسانی که‌س و لایه‌نه‌ ئیسلامیسته‌کان بۆ خۆیان به‌کاری بهێنن. دیاره‌ ئه‌وه‌ش کرا. 2. ناسه‌قامگیری رامیاری له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا که‌ ده‌بێته‌هۆی دروستکردنی بۆشایی و بره‌وپه‌یداکردنی بیرورا په‌پولیست و ئایینیه‌کان یا په‌رگیره‌کان له‌ کوردستاندا به‌هۆی ئه‌م باره‌ ناسه‌قامگیره‌ی دوای 1991 دروست بوو و درێژه‌ی کێشا. 3. شه‌ری ناوخۆ هه‌میشه‌ هۆکارێکی زۆر کاریگه‌ری له‌باریه‌کبردن و لێکترازاندنی دامه‌زراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌، زیانی کوشنده‌ی گیانی، ده‌رونی و ماتریالی به‌ که‌سه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌گه‌یه‌نێت و رێگه‌ بۆ بیروباوه‌ری ئایینی یا په‌رگیری ئایینی وه‌کو ئه‌لته‌رناتیڤ خۆش ده‌کات. ئه‌وه‌ له‌ باشوری کوردستاندا بوونی هه‌بوو، له‌ لایه‌ن ئیسلامیسته‌کانه‌وه‌ سوودی لێوه‌رگیرا. 4. گه‌نده‌لی و ناره‌وایی ده‌سه‌لاتداران به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ژاری و بێده‌سه‌ڵاتی خه‌لک. گه‌نده‌ڵی و هه‌لسوکه‌وتی نادادپه‌روه‌رانه‌ی که‌سانی سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات و پارتی ده‌سه‌ڵاتدار وه‌کو یه‌کێ له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی پارتگه‌را له‌ باشوری کوردستاندا درێژه‌ی بێچاره‌سه‌ر هه‌بووه‌. له‌به‌رامبه‌ریدا بێده‌سه‌ڵاتی، نائومێدی و هه‌ستکردن به‌ناره‌وایی له‌ لایه‌ن خه‌لکه‌وه‌ به‌ زه‌قی هه‌بووه‌. ئه‌وه‌ فاکته‌رێکی گرنگه‌ که‌ که‌سه‌کان به‌لای ئه‌لته‌رناتیڤدا ده‌بات، ده‌یانخاته‌ باوه‌شی پارت و رێکخراوی ئایینی یا په‌رگیری  ئیسلامی یا رێکخراوی دیکه‌ که‌ توانای وێنه‌کردنی ئه‌لته‌رناتیڤیان هه‌یه‌. پارت و رێکخراوه‌ ئیسلامیه‌کان ئه‌م باره‌یان قۆسته‌وه‌ و  سودیان لێوه‌رگرت. 5. هه‌ژاری و بێکاری هه‌میشه‌ وه‌کو یه‌کێ له‌ زه‌مینه‌ له‌باره‌کانی پێگه‌یاندنی که‌سه‌کان له‌ رێکخراوی په‌رگیر و ئایینیدا سه‌یری ده‌کرێت. مرۆڤه‌کان له‌م باره‌دا په‌نا بۆ ده‌رگه‌ و چاره‌سه‌رێک ده‌به‌ن که‌ جۆره‌ وه‌لامێک بۆ ئه‌م بێده‌سه‌ڵاتی و بۆشاییه‌ بێت که‌ هه‌ژاری و بێکاری دروستی ده‌که‌ن. ئایین هه‌میشه‌ وه‌کو فاکته‌رێکی دڵدانه‌وه‌ به‌کار هێندراوه‌، له‌م باره‌دا ئایین رۆل ده‌بینێ. ئه‌م فاکته‌ره‌ به‌ زاڵی له‌ ماوه‌یه‌کدا له‌ کوردستاندا هه‌بووه‌ و لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان بۆ مه‌به‌ستی رامیاریان به‌ رێگه‌ی جۆراوجۆر سودیان لێ وه‌رگرتووه‌. 6. ئیلیتی ئیسلامیست له‌ باشوری کوردستاندا و ئاستی به‌هێزی ئه‌و بوونه‌ به‌ لاوازی به‌ر له‌ راپه‌رینی 1991 هه‌بوو. به‌لام له‌دوای راپه‌رینه‌وه‌ پشتگیری ده‌ره‌کی جموجۆله‌کانیانی برده‌ ئاستێکی به‌رزتر و پێگه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا به‌هێزکران. ئه‌وانه‌ له‌ پارت و رێکخراوی ئیسلامیست که‌ هه‌بوون یا دروستکران شوێنی کۆمه‌لایه‌تی و ئایینی خۆیان ورده‌ ورده‌ به‌هێزکرد. ئه‌م ره‌وشه‌ له‌سه‌ر پشتی بوونی فاکته‌ره‌ نه‌رێنیه‌کان به‌ره‌وهه‌لکشان چوو، ئه‌وانه‌ له‌رووی چۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ به‌هێزکران. 7. که‌ناڵه‌ ئایینیه‌کانی وه‌کو مزگه‌وت، مه‌لا ده‌سه‌لاتداره‌کان، شێخ و ته‌ریقه‌ته‌کان هتد. رۆڵیان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واریدا هه‌میشه‌ به‌ جۆرێ له‌ جۆره‌کان هه‌بووه‌. دوای نه‌مانی به‌عس، له‌سایه‌ی ئه‌م بۆشایی و کێشانه‌ی ده‌سه‌لاتی پارتگه‌را و میلیتس هێنایانه‌ ئاراوه‌، ئه‌م که‌ناله‌ ئایینیانه‌ گرنگی زیاتریان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا به‌ده‌ست هێنا. ئه‌و توێژ و که‌ناڵه‌ ئایینیانه‌ سروشتیانه‌ هه‌میشه‌ خاوه‌نی په‌یامێکی کۆنه‌پارێزی ئایینین، به‌هۆی پشتگیری ده‌سه‌ڵات و به‌هێزکردنیان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌لاته‌وه‌ رۆلی زیاتریان وه‌رگرت، توانیان په‌یامی کۆنه‌پارێزانه‌یان به‌رفراواتر بکه‌ن و کاریگه‌ری زیاتریان له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ هه‌بێت. ئه‌م زه‌مینه‌یه‌ی ئه‌وانه‌ پێکی ده‌هێنن بۆ بیروباوه‌ره‌ ئیسلامیه‌کان سوودبه‌خشه‌، ده‌کری له‌ لایه‌ن ئیسلامیسته‌کانه‌وه‌ سوودی لێوه‌ربگیرێت. به‌ئه‌گه‌ری زۆر له‌ کوردستاندا سوودی لێوه‌رگیرا. 8. ئاستی کۆنه‌پارێزی کۆمه‌ڵگه‌. بوونی شوێنی دیاری توێژه‌ ئایینیه‌کان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، هه‌روه‌ها بوونی ده‌سه‌ڵاتی کۆنه‌پارێز یا ده‌سه‌ڵاتێک که‌ پشتگیری دیارده‌ ئایینی و کۆنه‌پارێزه‌کان بکات وه‌کو دوو فاکته‌ری گرنگ و یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ رۆلیان له‌ کۆنه‌پارێزکردن و هێشتنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ به‌ کۆنه‌پارێزی هه‌یه‌. له‌ کوردستاندا ئه‌م باره‌ هه‌بووه‌، توێژه‌ ئایینی و کۆنه‌پارێزه‌کان به‌دیاری هه‌بوون، ده‌سه‌لات له‌به‌ر هه‌ر هۆیه‌ک بێت پشتگیری‌ ئه‌م توێژه‌ی کردووه‌ و به‌هێزی کردوون. دیاره‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کۆنه‌پارێزدا تێگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ کۆن و ئایینی و نازانستیه‌کان زاڵن و جێگه‌ی متمانه‌ن. بۆیه‌ بوونی کۆمه‌ڵگه‌ی کۆنه‌پارێز زه‌مینه‌ و لانه‌یه‌کی زۆر به‌ پیت و گونجاوه‌ بۆ گه‌شه‌کردنی پارت و رێکخراوی ئایینی وه‌کو پارته‌ ئیسلامیسته‌کان. 9. ئاستی هوشیاری که‌سه‌کانی کۆمه‌لگه‌. ئه‌و فاکته‌رانه‌ی که‌ ده‌بنه‌هۆی ناسه‌قامگیری و لێکترازانی دامه‌زراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌، هه‌روه‌ها زاڵبوونی فاتکه‌ره‌ کۆنه‌پارێزه‌کان کاریگه‌ری نه‌رێنیانه‌ی‌ کوشنده‌ له‌سه‌ر ئاستی هوشیاری ده‌نوینن. مرۆڤه‌کان له‌ دامه‌زراوه‌کانی خوێندن و په‌روه‌رده‌ و تێگه‌یشتنه‌ زانستیه‌کان داده‌برێن. بواره‌کانی زانین و تێگه‌یشتنی زیاتر زۆر لاواز ده‌بن. به‌مجۆره‌ کۆمه‌ڵگه‌ ئاستی هوشیاری داده‌به‌زێت، له‌گه‌ڵ گۆرانه‌کانی سه‌رده‌م و پێشکه‌وتنه‌کاندا ناتوانێ بروات و تێیان بگات، هه‌روه‌ها ناتوانێ گه‌شه‌ به‌ تێگه‌یشتنی هۆشمه‌ندانه و راشیونالانه‌‌ بدات و له‌سه‌ر ئه‌م بنچینه‌یه‌ خۆی ده‌وڵه‌مه‌ند بکات. نزمی ئاستی هوشیاری و زانین زه‌مینه‌ بۆ جێکردنه‌وه‌ی بیروباوه‌ری ئایینی و کۆنه‌پارێز یا ناراشیونالانه‌ خۆش ده‌که‌ن. لێکدانه‌وه‌ی سیکولار و مۆدێرنانه‌ لاواز ده‌بن یا واتایان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن، له‌ شوێنیاندا لێکدانه‌وه‌ نازانستی و ئایینی و کۆنه‌کان جێیان ده‌گرنه‌وه‌، ئه‌م باره‌ له‌ کوردستاندا هه‌بوو و لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان سوودیان لێوه‌رگرت.  

سه‌باره‌ت به‌ هۆکاره‌ ده‌ره‌کیه‌کان، ستاتی ئیسلامی دراوسێ و بوونی ده‌ستێوه‌ردان له‌ کاری ناوخۆی ولات و کۆمه‌ڵگه‌ی دیکه‌دا، ده‌توانێ باره‌که‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی ستاته‌ ئیسلامیه‌که‌دا بشکێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش به‌ ئاستی به‌هێزی ئه‌م ستاته‌ ئیسلامیه‌وه‌ به‌نده‌. دیاره‌ بوونی ئێران وه‌کو به‌هێزترین ستاتی ئیسلامیست له‌ سنوری باشوری کوردستاندا، ئاستی به‌رزی ده‌ستێوه‌ردانی ئێران له‌ باشوری کوردستاندا، بێگومان ڕۆڵی زۆر دیاری له‌ گه‌شه‌کردن و به‌هێزکردنی پارت و ریکخراوه‌ ئیسلامیسته‌کاندا بینیووه‌. له‌ لایه‌کیتر لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان پشتگیری و یارمه‌تیان چ له‌ ئێرانی ئیسلامیست یا تورکیا که‌ پارتێکی ئیسلامی به‌ڕێوه‌ی ده‌بات، یا ولاتانی که‌نداو وه‌کو عه‌ره‌بستانی سعودیه به‌ڕێگه‌ی جۆراوجۆر بۆ هاتووه‌. ئه‌و یارمه‌تییه‌ ئابووری، لۆژیستیی و هاوکارییه‌ رامیاریه‌ کاریگه‌ری یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی له‌سه‌ر مانه‌وه‌ و به‌هێزبوونی ئه‌م پارت و رێکخراوه‌ ئیسلامیانه‌دا‌ هه‌بووه‌. له‌ لایه‌کیتر پارت و رێکخراوه‌ ئیسلامیسته‌کان له‌ رۆژهه‌لاتی ناوه‌راستدا وه‌کو تۆرێکی نێونه‌ته‌وه‌یی په‌یوه‌ندیان به‌یه‌که‌وه‌ هه‌یه‌ و هاوکاری یه‌کتر له‌ زۆر بواره‌وه‌‌ له‌گه‌ڵ یه‌کتر ده‌که‌ن.‌ ئیسلامیسته‌کانی باشوری کوردستان سوودیان له‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ و ئه‌و مێتۆدانه‌یان به‌کارهێناوه که‌ له‌ شوێنێکیتر ڕێکخراوه‌ ئیسلامیسته‌کانی دیکه‌ سه‌رکه‌وتووانه‌ ئه‌نجامیان داوه‌. بۆنمونه‌ میتۆده‌کانی حه‌ماسی فه‌له‌ستینی له‌ باشوری کوردستاندا ده‌بیندرێن.‌

ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ سه‌یری لاوازبوونی لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان بکه‌ین یا بمانه‌وێ بزانین تاچه‌ند گوتاری ئیسلامیزم له‌ کوردستاندا هه‌ره‌سی هێناوه‌ و مانگی پارت و رێکخراوه‌ ئیسلامیسته‌کان ئاوا بووه‌، پێویسته‌ سه‌یری ئاستی لاوازبوون یا نه‌مانی ئه‌و فاکته‌رانه‌ بکه‌ین که‌ هۆکاری بوون و به‌هێزبوونه‌که‌ بوون.

ئایینی ئیسلام وه‌کو ئایینی کۆمه‌ڵگه‌، پێگه‌یه‌کی له‌مێژینه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌، به‌هۆی ره‌وشی به‌هێزی ئیسلامیزم و گه‌شه‌کردنی رێکخراوه‌ ئیسلامیه‌کان، هه‌روه‌ها که‌ناڵه‌ ئیسلامیه‌کان، کۆنه‌پاێزیی ده‌سه‌لات و پشتگیریکردنی دیارده‌ و توێژه‌ ئایینی و کۆنه‌پارێزه‌کان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ئه‌م پێگه‌یه‌ی گه‌یانده‌ به‌هێزترین ساتی خۆی له‌ ماوه‌ی سه‌د ساڵی رابردوودا. ئێستا دوای ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌مه‌ریکا له‌ ئێراقدا، دوای گۆرانه‌ ئابوری، رامیاری و کۆمه‌لایه‌تیه‌کان، دوای بوژانه‌وه‌ی لێکدانه‌وه‌ گه‌ردونیه‌ راشیونال و مۆدێرنه‌کان، هه‌ندێ له‌و فاکته‌رانه‌ی هۆی به‌هێزبوونی ئه‌م پێگه‌یه‌ بوون، ئه‌و به‌هێزیه‌ی جارانیان نه‌ماوه‌ یا له‌ پاشه‌کشه‌دان. ئه‌م پێگه‌یه‌ هێشتا به‌هێزه‌ به‌ڵام کۆڵه‌که‌کانی پشتی ئه‌م پێگه‌یه‌ وه‌کوجاران به‌هێز نه‌ماون و به‌ره‌و لاوازی چووین له‌ ماوه‌ی نزیکه‌ی ده‌ساڵی رابردوودا. دیاره‌ ئه‌م پێگه‌ ئاساییه‌ی که‌ ئایین له‌ کۆمه‌لگه‌دا دروستی ده‌کات، ئه‌وه‌ هه‌ر ده‌مێنیت که‌ هه‌میشه‌ ده‌کرێ سوودی له‌ لایه‌ن ئیسلامیسته‌کانه‌وه‌ لێوه‌ربگیرێت. به‌لام ئاستی سوودوه‌رگرتنه‌که‌ به‌ ئاستی به‌هێزی و لاوازی یا بوون و نه‌بوونی فاکته‌ره‌کانی دیکه‌وه‌ به‌نده‌، که‌ له‌سه‌ره‌وه‌دا ئاماژه‌مان بۆکردن و له‌خواره‌وه‌ دێینه‌وه‌ سه‌ریان. 

ناسه‌قامگیری رامیاری له‌ کۆمه‌لگه‌دا که‌ پێشتر له‌ماوه‌ی سه‌رده‌می زێرینی ئیسلامیه‌کاندا به‌ دیاری هه‌بوو، ئێستا ئه‌م باره‌ ته‌واو گۆڕاوه‌، باشوری کوردستان سه‌قامگیریه‌کی گونجاوی له‌ ماوه‌ی ده‌ساڵی رابردوودا به‌خۆیه‌وه‌ بینیووه‌، ئه‌گه‌رچی بنچینه‌ی سه‌قامگیریه‌که‌ پشت به‌ سیسته‌مێکی ته‌ندروست ناگرێت و دوو به‌رێوه‌به‌ریی هێشتا به‌رده‌وامه‌، ئاستی گه‌نده‌لی به‌رزه‌، کێشه‌کانی نێوان کورد و عه‌ره‌ب چاره‌سه‌ر نه‌کراون، بۆیه‌ مه‌ترسیه‌کان هه‌ن. له‌باری ئێستادا ئه‌و سه‌قامگیرییه‌ زیانی به‌لایه‌نه‌ په‌رگیره‌کان و ئیسلامیسته‌کانه‌وه‌ به‌گشتی گه‌یاندوه‌‌. به‌رده‌وامی ئه‌م سه‌قامگیریه‌ و جێگیربوونی له‌ داهاتوودا له‌ قازانجی لایه‌نه‌ په‌پولیست و ئایینیه‌‌کاندا نییه‌. 

شه‌ری ناوخۆ که‌ پێشتر له‌ لایه‌ن هێزی ده‌ره‌کی و ئیسلامیسته‌کان سوودی لێوه‌رگیرا، ئێستا نه‌ماوه‌، ئه‌وه‌ش نه‌مانی گرنگترین فاکته‌ری په‌رته‌وازه‌بوونی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ که‌ لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان و هێزه‌ ده‌ره‌کیه‌کان سوودیان لێوه‌رده‌گرت.

سه‌باره‌ت به‌ گه‌نده‌ڵی و ناڕه‌وایی ده‌سه‌لاتدار به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ژاری و بێده‌سه‌لاتی خه‌لک، هه‌روه‌ها هه‌ژاری و بێکاری خه‌ڵک گۆران بووه‌. گه‌نده‌لی و ناره‌وایی کار و کرده‌ی ده‌سه‌لاتدار یا به‌رپرسانی سه‌ر به‌ ده‌سه‌لات ماوه‌ و چۆته‌ ئاستێکی به‌رزتر، که‌ خه‌ڵکی زۆر بێزارکردووه‌، هه‌روه‌کو له‌ هه‌لبژاردنی ژولای 2009 دا ده‌رکه‌وت. ناره‌وایی کار و کرده‌ی به‌پرسه‌کان له‌ هه‌موو ئاسته‌کاندا به‌رده‌وامه. له‌به‌رامبه‌ریدا ئاستی بێده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵک که‌مێ جووڵه‌ی ئه‌رێنی کردووه‌ و له‌ هه‌ڵبژاردندا ئه‌مه‌ پیشاندرا. له‌ لایه‌کیتر ئاستی گوزه‌رانی خه‌ڵک باشبوونی به‌رچاوی به‌خۆیه‌وه‌ بینیووه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ سالانی شه‌ری ناوخۆ و دواتر. بێکاری هیشتا هه‌یه‌، به‌لام بواری کارکردن باشه‌. ‌بۆیه‌ ئه‌م فاکته‌ره‌ گۆرانی به‌سه‌ردا هاتووه‌ و هاوڵاتی پێگه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا به‌هێزتره‌ که‌ واده‌کات سه‌ختتر بکه‌وێته‌داوی لایه‌ن و رێکخراوی کۆنه‌پارێز و ئایینی که‌ وه‌لامی داوا نوێکانی مرۆڤه‌کانیان له‌ گه‌لێ باردا پێ نییه‌. به‌ڵام به‌هۆی ئاستی به‌رزی گه‌نده‌ڵی به‌رپرسه‌ ده‌سه‌لاتداره‌کان، لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان که‌ بانگاشه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ ده‌که‌ن ده‌توانن سوود له‌م باره‌ وه‌رگرن.

سه‌باره‌ت به‌ ئێلیته‌ ئیسلامیسته‌کان، بێگومان ئه‌وانه‌ له‌ رووی ژماره‌ و چۆنایه‌تیه‌وه‌ به‌ گونجاوی هه‌ن، ئه‌م فاکته‌ره‌ تا ئێستا به‌هێزه‌، دیاره‌ گه‌شه‌کردن و پێشکه‌وتنیان له‌کورتی داوه‌، به‌هۆی بوژانه‌وه‌ی تیگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ زانستی و سیکولاره‌کان، هه‌روه‌ها گۆڕانه‌ رامیاری و ئابوریه‌کانی دوای هاتنی ئه‌مه‌ریکا.

سه‌باره‌ت به‌ رۆڵی که‌ناڵه‌ ئایینیه‌کان و پشتگیریان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌لاته‌وه‌، ئه‌وه‌ وه‌کو پێشوو به‌رده‌وامه‌ و ئێلیته‌ ئایینیه‌کان، تویژی ده‌سه‌لاتداری ئایینی، مزگه‌وته‌کان کاریگه‌ریان له‌سه‌ر ژیانی خه‌ڵک و له‌ بریاره‌کاندا له‌ ئاسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کاندا هه‌یه‌. لێکدانه‌وه‌ کۆنه‌پارێز و نازانستی و نامۆدێرنه‌کان له‌م که‌ناڵانه‌وه‌ بره‌ویان هه‌رماوه‌. به‌هۆی پشتگیری به‌رده‌وامی ده‌سه‌لات بۆ ئه‌و که‌نالانه‌، وه‌ لاوازی په‌یامی به‌کرده‌وه‌ی مۆدێرنانه‌ی کۆمه‌لایه‌تیانه‌ی ده‌سه‌لات، لاوازیی هه‌نگاو و کرده‌وه‌کانی ده‌سه‌لات سه‌باره‌ت به‌ ئازادی مرۆڤه‌کان، واده‌کات کۆمه‌ڵگه به‌ کۆنه‌پارێزی بمێنێته‌وه‌ جوولانی به‌ره‌و کرانه‌وه‌ سه‌خت و له‌سه‌ره‌خۆ بێت. ‌دیاره‌ لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان سوود له‌م باره‌ وه‌رده‌گرن و ئه‌وه‌ له‌ قازانجی ئه‌واندایه‌.

له‌گه‌ڵ دروستبوونی سه‌قامگیری و گۆران و گه‌شه‌پیدان به‌ بواره‌کانی په‌روه‌رده‌ و خوێندن، ئه‌گه‌رچی به‌ فلته‌ری پارت سنوردار کراون و له‌ ئاستی پێویستدا نین، ئاستی هوشیاری ورده‌ ورده‌ له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ دایه‌‌، ئاستی خوێنده‌واری به‌ئه‌گه‌ری زۆر باشتر بووه‌ و زانین و زانینی زیاتر له‌سه‌ر بنه‌ما زانستیه‌کان و سیکولاره‌کاندا گرنگیان هه‌یه‌. به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی هوشیاری که‌سه‌کان که‌ هزر و بیری که‌سه‌کان ‌ته‌یار و به‌هێز ده‌کات، واده‌کات مرۆڤه‌کان ره‌خنه‌گرانه‌ سه‌یری بیروباوه‌ر و ئایدۆلۆژیاکان بکه‌ن، وه‌ له‌ بیروباوه‌ره‌ نازانستی و ناراشیوناله‌کان دووربکه‌ونه‌وه‌.

سه‌باره‌ت به‌ فاکته‌ره‌ ده‌ره‌کیه‌کان، ئێران وه‌کو ستاتێکی به‌هێزی ئیسلامی ماوه‌ و ده‌ستێوردانه‌که‌ی‌ له‌ کوردستاندا ماوه. ئێران ئێستاش وه‌کو به‌هێزترین ستاتی ئیسلامیست پشتگیری پارت و ریکخراوه‌ ئیسلامیه‌کان ده‌کات، پشتگیری و یارمه‌تییه‌ که‌متر بۆته‌وه به‌لام ماوه‌‌. که‌متربوونه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی ئێران هۆکه‌ی به‌شیوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی بۆ گۆڕانه‌کانی دوای رووخانی رژێمی به‌عس و بوونی ئه‌مه‌ریکا له‌ ئێراقدا ده‌گه‌رێنه‌وه‌.  پارتی ده‌سه‌لاتداری ئیسلامی له‌ تورکیا هاوکاری لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان به‌شیوه‌ی جۆراوجۆر ئێستاش ده‌‌کات. پارته‌ ئیسلامیه‌کان یارمه‌تی و هاوکاری ده‌ره‌کیان له‌ شیوه‌ی جۆراوجۆردا له‌ ولاتانی دراوسی و هیدیکه‌ هه‌ر ماوه‌. هاوکاری نێوان پارت و رێکخراوه‌ ئیسلامیسته‌کان له‌سه‌ر ئاستی نێونه‌ته‌وه‌ییدا هه‌ر ماوه‌ و وه‌کو پیشوو درێژه‌ی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ی له‌م باره‌دا وایکردووه‌ ئه‌م هاوکارییه‌ که‌مترکاریگه‌ر بێت، گۆرانه‌کانه‌. هاتنی ئه‌مه‌ریکا و گۆرانه‌کان له‌ سیسته‌می رامیاری ئێراقیدا کاریگه‌ری خۆی له‌سه‌ر که‌مکردنه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی ستاته‌ ئیسلامیه‌کان هه‌یه‌.  

سه‌ره‌رای ئه‌م فاکته‌رانه‌ی ئاماژه‌مان بۆکردن کاریگه‌ری ره‌وتی گلۆبالیزم که‌ بنچینه‌له‌سه‌ر لیبرالیزم و ئازادی ده‌گرێت گه‌شه‌کردنی له‌ ئاستی به‌رفراوانی جیهانیدا که‌ کاریگه‌ری راسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆی له‌سه‌ر گۆرانه‌ کۆمه‌لایه‌تی، ئابوری و رامیاریه‌کاندا هه‌یه، کاریگه‌ری دیاری له‌سه‌ر گۆرانه‌کاندا هه‌یه‌، ئه‌وه‌ کوردستانیش ده‌گرێته‌وه‌. له‌ لایه‌کیتر سه‌رکه‌وتن و بره‌وپه‌یداکردنی سیسته‌مه‌ دیموکراسیه‌کان له‌ ماوه‌ی دوو سێ ده‌یه‌ی رابردوودا که‌ بنچینه‌له‌سه‌ر ده‌سه‌لاتی خه‌ڵک، کراوه‌یی، ئازادی، یه‌کسانی رامیاریی و کۆمه‌ڵگه‌ی داد ده‌گرن له‌ ئاستی جیهانی و ناوچه‌که‌دا، وه‌کو بۆنمونه‌ هاتنی ئه‌م هه‌وڵه‌ بۆ ئێراق و کاریگه‌ری له‌سه‌ر باشوری کوردستاندا، رۆڵی زۆر گرنگیان له‌ گۆرانه‌کاندا بینیووه‌. به‌بێ هاتنی رۆژئاوا و ئه‌مه‌ریکا بۆ ئێراق و پاشان گۆرینی سیسته‌می دیکتاتۆری بۆ جۆرێک له‌ به‌رێوه‌ریی دیموکراسی، ئه‌و گۆرانه‌ی ئێستا ده‌یبینین ئه‌وها زوو نه‌مان ده‌بینی.

پێویسته‌ بیری بخه‌ینه‌وه‌ جوڵانه‌وه‌ تووندره‌وه‌ ئیسلامیه‌کان له‌ دوای 11ی سه‌پته‌مبه‌ره‌وه‌ به‌ره‌و‌رووی گه‌مارۆ و لێدانی به‌رفراوانی کۆمه‌لگه‌ی نیونه‌ته‌وه‌یی بوونه‌ته‌وه‌. له‌و ساته‌وه‌ له‌ بواره‌ ئابوری، رامیاری و سه‌ربازیه‌‌کاندا له‌ پاشه‌کشه‌دان. له‌لایه‌کیتر کار و کرده‌وه‌ و چاڵاکیه‌کانیان که‌ له‌ زۆر باردا پیشێلکردنی مافی مرۆڤه‌ و گه‌لێجار ئێکجار دڕندانه‌ و نامرۆڤانه‌ن، کاریگه‌ریان له‌سه‌ر هه‌لوێست و بۆچوونی خه‌ڵک به‌گشتی نواندووه‌ و خه‌ڵک هه‌لوێستی دژانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ ئیسلامیه‌کان به‌گشتی په‌یداکردووه‌. ئه‌گه‌رچی لایه‌نی ئیسلامیست هه‌ن باناگشه‌ی میانره‌وی ده‌که‌ن، به‌لام به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئیسلامیزم له‌ لایه‌ک به‌گشتی ناوی له‌ ئاستی جیهانیدا زراوه‌، له‌ لایه‌کیتر که‌ له‌بنچینه‌دا پشتگیری سیسته‌مێکی کۆنه‌پارێزی دژه‌ ئازادی و کرانه‌وه‌ ده‌کات، وایکردووه‌ ئه‌م پاشه‌کشه‌یه‌ ئه‌م لایه‌نانه‌ش بگرێته‌وه‌. ده‌کرێ بڵێین ئیسلام وه‌کو ئایدۆلۆژیا بیروباوه‌رێکه‌ به‌گشتی له‌ پاشه‌کشه‌دایه‌.

به‌کورتی له‌ باشوری کوردستاندا ئیسلامیه‌کان سه‌رده‌می زێرێنی خۆیان بینی، به‌لام گۆرانه‌کانی که‌ ئاماژه‌مان بۆ کردن هه‌ندێ له‌و فاکته‌رانه‌ی که‌ بوون و گه‌شه‌کردنی ئه‌وانی به‌هێز کردبوو، نه‌مان یا لاوازبووین یا ئه‌و کاریگه‌ریه‌ی پێشوویان نه‌ماوه‌، که‌ کاریگه‌ری نواندووه‌ و وایکردووه‌ ئیسلامیه‌کان به‌ره‌و لاواز بوون بچن و ئاستی ده‌سه‌لاتیان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا که‌متربێته‌وه‌. له‌لایه‌کیتر هه‌روه‌کو هێمامان بۆ کردن ئێستاش فاکته‌ر و هۆکار هه‌ن که‌ به‌ گونجاوی ماون، بۆ مانه‌وه‌ی و به‌رده‌وامی ئه‌و لایه‌نانه‌ سوودبه‌خشن.

دیاره‌ مانگی ئیسلامیه‌کان کاتێ ئاوا ده‌بێت، ئه‌گه‌ر سیسته‌می دیموکراسی، ئازادی، کراوه‌یی و لێکدانه‌وه‌ سیکولاره‌کان بچه‌سپێندرێن و له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا زاڵ بن. هێشتا ئه‌وه‌ له‌ باشوری کوردستاندا نه‌هاتۆته‌دی و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان زۆری ماوه‌ بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌. دیاره‌ ئه‌گه‌ر بارودۆخه‌که‌ له‌به‌ر کێشه‌ رامیاریه‌کان به‌ره‌و ناسه‌قامگیری و قه‌یران بچن، ئیسلامیه‌کان ئه‌گه‌ری به‌هێزبوونه‌وه‌یان هه‌یه‌.  

پێخۆشخاڵ دەبین بەشداری ئەم تەوەرەمان بکەن وەڵامی ئەم چەند پرسیارەی ماڵپەڕەکەمان بدەنەوە،کە تایبەتن بە کۆنگرەی سێیەمی چاودێری کوردۆساید لە 27 و28 و 29  مانگی 11 ی ئەمساڵ لە وڵاتی دانمارک  دەبەسترێت .

چاک بە بانگەوازێک لە 6-1-2002 دەستی بە کارەکانی کرد،وەک یەکەم ڕێکخراو بۆ پرسی جینۆساید  لە دەرەوەو ناوەوەی کوردستان بە هاوئاهەنگی،ژمارەی ڕاگەیەنەرانی لە چەند کەسێک تێناپەڕین،ئێستا سەدان ئەندامی هەیە و دەستی  گەیشتووە بۆ زۆر پەیوەندی گرنگ و  لە سەر زۆر دۆسیەی هەستیار کاردەکات،دەتوانین بڵێین یەکەم ڕێکخراوی بوێر و سەربەخۆ و چالاکترینیانە،لێرەدا چەند پرسیارێک کە وەڵامدانەوەیان بۆ کۆنگرەکەمان زۆر گرنگن دێتە پێشەوە.

ماڵپەڕی کوردۆساید

http://www.kurdocide.com/ku/news.php

http://www.kurdocide.com/ku/news_cats.php?cat_id=35

سه‌ره‌تا سوپاسی مالپه‌ری کوردۆساید ده‌که‌م، که‌ ئه‌م ده‌رفه‌ته‌یان بۆ ره‌خساندین.

پ1: خاڵە بەهێزەکانی چاک چی بووە لە نزیک 8 ساڵی ڕابردوو؟.

دروستبوونی رێکخراوێک بۆ کارکردن له‌سه‌ر پرسی گه‌لکوژی (ژینۆساید) و تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی (وه‌کو کۆمه‌ڵکوژی، ره‌شه‌کوژی، پاکتاوی ره‌گه‌زی، راگواستن هتد) تایبه‌ت به‌ تاوانه‌کانی که‌ دژ به‌ خه‌ڵکی کوردستان کراون له‌ ئاستێکی به‌رفراواندا، به‌ دید و پێوه‌رێکی بێلایه‌ن له‌ ئایدۆلۆژیا و پارت وه‌کو پێداوایستیه‌کی مێژوویی بێئه‌ملاوئه‌ولا ده‌ستپێکی خاڵه‌ به‌هێزه‌کانی رێکخراوی چاکه‌ که‌ ئێستا له‌ژێرناوی چاودێری کوردۆساید – چاک دا کار ده‌کات. راسته‌ له‌ کوردستان ئێستا ده‌سه‌ڵاتی کوردی، پارله‌مانی کوردی و مینسته‌ری ئه‌نفال و شه‌هیدان هه‌یه‌، به‌لام له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و ده‌زگایانه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی پارت بارگاوین و له‌ژێر کاریگه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سکی تایبه‌ت و پارتدان، ئه‌و ده‌زگایانه‌ نه‌یانتوانیووه‌ له‌ ئاست پرسه‌کانی گه‌لکوژی و تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی که‌ دژ به‌ نه‌ته‌وه‌ی کورد کراوان بن، بۆیه‌ لاوازی و که‌موکوری زۆریان هه‌بووه‌ و هه‌یه‌‌. به‌هۆی کار و چاڵاکیه‌کانی رێکخراوی چاک وه‌کو کاریگه‌رترین رێکخراوی سه‌ربه‌خۆی کوردی ئه‌م بواره،‌ ده‌سه‌ڵاتی کوردی و ئۆرگانه‌ په‌یوه‌ستداره‌کان له‌زۆر لایه‌نی پرسه‌کانی گه‌لکوژی هوشیارکرانه‌وه‌. ئه‌رکه‌کانی رێکخراوی چاک وه‌کو رێکخراوێکی سڤیلی سه‌ربه‌خۆ جگه‌ له‌کار و هه‌نگاوی راسته‌وخۆ بۆ پێکاندنی ئاماج، به‌هه‌مان شێوه‌ هوشیارکردنه‌وه‌، وروژاندن و گوشاره‌ بۆ سه‌ر که‌ناڵه‌کانی ده‌سه‌ڵات به‌مه‌به‌ستی پێکاندنی ئامانجه‌کان، گرنگ نییه‌ کێ کاره‌که‌ ده‌کات، به‌ڵام که‌ ئه‌نجامێک ده‌پێکرێت ئه‌وه‌ سه‌رکه‌وتنه‌ بۆ نه‌ک ته‌نها چاک به‌ڵکو هه‌موو ناسیۆنی گه‌لکوژلێکراوی کورد. داوای به‌ژینۆسایدناسینی ده‌سه‌ڵاتی کوردی له‌ پارله‌مانی ئێراقی دوای هه‌وڵ و کۆششه‌کانی چاک و ره‌خنه‌کانی چاک له‌ پارله‌مانی کوردستان و ده‌سه‌ڵاتی کوردی له‌م باره‌یه‌وه‌ هات.

به‌داخه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی کوردی جیا له‌ ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌ گه‌لکوژلێکراوه‌کان هه‌لوێست و تایبه‌تمه‌ندی سه‌یری هه‌یه‌، که‌ رێک دژی به‌رژه‌وه‌ندی قوربانیانی گه‌لکوژی و نه‌ته‌وه‌ی کوردن، دیاره‌ ئه‌م جۆره‌ تایبه‌تمه‌ندیانه‌ به‌رهه‌می ئه‌م که‌لتوره‌ رامیارییه‌یه‌ که‌ دوو پارته‌که‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌که‌ پ.د.ک و ی.ن.ک به‌رهه‌میان هێناوه‌. به‌پێی ئه‌و خه‌مساردیی و لاوازییه‌ی ده‌بیندرێت، واده‌رده‌که‌وێ پرسی گه‌لکوژی کورد له‌ خاڵه‌ گرنگه‌کانی لیستی ده‌سه‌ڵاتی کوردیدا نییه‌.‌ ئه‌وه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ لاوازی هوشیاری نه‌ته‌وایه‌تی ده‌سه‌لات.

له‌کاتێکدا ناسیۆنی کورد پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ دۆزی گه‌لکوژی کورد وه‌کو نه‌ته‌وه‌ گه‌لکوژلێکراوه‌کان سه‌یری بکرێت و هه‌لسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ بکرێت، وه‌کو ناسیۆنێکی خاك داگیرکراو که‌ قوربانی گه‌لکوژی نه‌ته‌وه‌ییه‌ به‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی ناسیونالیستی ره‌گه‌زپه‌رست وه‌کو نه‌ته‌وه‌یه‌کی که‌لکوژلێکراو سه‌یری بکرێت، له‌ کاتێکدا ناسیۆنی کورد پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر پرسه‌کانی گه‌لکوژی هاوشێوه‌ی نه‌ته‌وه‌ گه‌لکوژلێکراوه‌کانی دیکه‌ هه‌نگاو بنێت، له‌کاتێکدا ده‌سه‌ڵاتی کوردی وه‌کو پێویست له‌ ئاستی ئه‌م ئه‌رکه‌دا نییه‌، خۆی له‌م ئه‌رکه‌ ده‌دزێته‌وه‌ و ده‌یکاته‌ قوربانی ده‌ستکه‌وتی تایبه‌ت و ئێراقچیانه‌ی، گرنگی‌ بوونی رێکخراوی چاک وه‌کو رێکخراوێکی مرۆڤدۆستی کوردستانی باشتر ده‌رده‌که‌وێت.

ئه‌م پرسه‌ گرنگانه‌ی که‌ رێکخراوی چاک به‌رزیکردوونه‌ته‌وه‌ و وروژاندوونی وه‌کو به‌دادگایی گه‌یاندنی تاوانباران بێ جیاوازی، داوای دادگاییکردنی جاشه‌تاوانباره‌کان، هه‌وڵی به‌دادگاییگه‌یاندی کۆمپانیاکان، هه‌وڵی دادگایی بازرگانه‌کان وه‌کو فرانس ڤان ئه‌نرات، ره‌خنه‌ له‌دادگای ئێراقی، ره‌خنه‌ له‌ نه‌بوونی دادگای سه‌ربه‌خۆی کوردستانی بۆ دادگایی تاوانباران، گوشار بۆسه‌ر ستاتی گه‌لکوژکاری ئێراقی بۆ داوای لێبوردنکردن، ره‌خنه‌ و هه‌لوێست وه‌رگرتن له‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ دادگا، پێشێلکاریه‌کانی ئێراق و دادگای ئێراقی به‌رامبه‌ر به‌ دۆزی گه‌لکوژی ئه‌نفال، هه‌وڵه‌کانی به‌جیهانیناساندنی گه‌لکوژی کورد له‌ ئاستی جیهانیدا به‌رێگه‌ و میتۆدی جیاواز، یاداشتنامه‌ و پرۆتستۆ سه‌باره‌ت به‌ پرسی گه‌لکوژی کورد بۆ پارله‌مان و ستاته‌کانی جیهان، کۆنفرانس و کۆبوونه‌وه‌کان له‌ ئاستی جیهانیدا، یادکردنه‌وه‌ی گه‌لکوژی و تاوانه‌کانی که‌ دژ به‌ کورد کراون له‌ شاره‌ گه‌وره‌کانی جیهانیدا و هتد. ئه‌وانه‌ هه‌موویان خاڵی گرنگ و به‌هێزن له‌ مێژووی ئه‌م رێکخراوه‌دا. ‌

له‌لایه‌کیتر کارکردن له‌سه‌ر پرسی گه‌لکوژی و تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی له‌سه‌ر ئاستی کوردستاندا، به‌مجۆره‌ به‌زاندنی سنوری باشوری کوردستان و په‌لهاویشتن بۆ به‌شه‌کانی دیکه‌ی کوردستان هه‌نگاوێکی گرنگه‌. ئه‌رمه‌نیه‌کان و ئاشوریه‌کان کار بۆ به‌ژینۆسایدناسینی تاوانه‌کانی تورکیا ده‌که‌ن، هه‌نگاوی باشیان ناوه‌ و زۆر چوونه‌ته‌ پێش، به‌ڵام کورد بۆ تاوانی گه‌لکوژی ده‌رسیم هیچی ئه‌وتۆی نه‌کردووه‌. بۆ کوردستانی بنده‌ستی ئێران و سوریا به‌هه‌مان شێوه‌ پێویسته‌ کار له‌سه‌ر تاوانه‌کان بکرێن و ئه‌م دۆزانه‌ مافی خۆیان بدرێتێ.

مانه‌وه‌ی چاک وه‌کو رێکخراوێکی بێلایه‌ن و دوور له‌ ده‌ستی پارت و رێکخراوی تایبه‌تی رامیاری، خاڵێکی گرنگی دیکه‌یه‌ که‌وایکردووه‌ متمانه‌ به‌ رێکخراوه‌که‌ به‌رده‌وام بێت. لێره‌وله‌وێ له‌مباره‌یه‌وه‌ که‌موکوری هه‌بووه‌، به‌ڵام رێکخراوی چاک توانیویه‌تی سه‌ربه‌خۆ بمێنێته‌وه‌.

دۆست و ئه‌ندامانی چاک هه‌مووی خۆنه‌ویستانه‌، به‌خه‌رجی و وزه‌ و توانای تایبه‌تی خۆیان کار بۆ پرسه‌کانی گه‌لکوژی کورد ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ له‌راستیدا جێگه‌ی رێزگرتنه‌ و خاڵێکی به‌هێزی چاکه‌.

کراوه‌یی و کارکردن به‌پێی پره‌نسیپه‌ دیموکراسیه‌کان له‌سه‌ر بنچینه‌ی ستره‌کتورێکی ئاسۆییانه‌، گوێگرتن له‌ ئه‌ندامانی ئاسایی و کاریگه‌ریان له‌سه‌ر رێکخراوه‌که‌ و بریاره‌کانی رێکخراو خاڵێکی دیکه‌ی ئه‌رێنییه‌.

پ2: خاڵە لاوازەکانی چی بوونە ،ئەگەر بە وردی دەستنیشانیان بکەن؟

ده‌کرێ گه‌لێ کار و هه‌نگاو هه‌بن جێگه‌ی ره‌خنه‌بن، ئه‌وه‌ش له‌راستیدا په‌یوه‌ندی به‌م که‌رسته‌یه‌ی که‌ له‌ناو چاکدایه‌ هه‌یه‌. له‌ ناو رێکخراوی چاکدا خه‌ڵکی سه‌ر به‌ بیروباوه‌ری جیاواز هه‌ن، خه‌ڵکی باکگراوند جیاواز هه‌ن، خه‌لکی هیواجیاواز هه‌ن، خه‌ڵک خاوه‌ن تواناجیاواز هه‌ن، بۆیه‌ کێشه‌ دێنه‌ ئاراوه‌ و دروست ده‌بن، کاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌نگاو و کاره‌کانی چاک ده‌نوێنن. خاڵه‌ لاوازه‌کانی چاک به‌کورتی: 1. باڵکێشانی پرسه‌کانی مافی مرۆڤ به‌سه‌ر کاره‌کانی گه‌لکوژی وایانکردووه‌ هه‌ندێ خاڵی گرنگی گه‌لکوژی له‌بیربکرێن، پرسه‌کانی گه‌لکوژی وه‌کو پێویست کاریان بۆ نه‌کریت هتد. 2. خۆهه‌لقورتاندن له‌ کاری رامیاری و بۆنه‌ رامیاریه‌کان، ئه‌وه‌ کاری چاک نییه‌ و له‌ ئاستی ناوخۆیی و ده‌ره‌وه‌ی رێکخراودا زیانی به‌ چاک گه‌یاندووه‌. 3. زمانی راگه‌یاندن مۆرکی رێکخراوی رامیاری پێوه‌یه‌، که‌ واده‌کات رێکخراوی چاک له‌ رێکخراوێکی مرۆڤدۆست و بێلایه‌ن دووربخاته‌وه‌ و شێوه‌یه‌کی رامیاریانه‌ی پێبدات. ریکخراوی چاک له‌سه‌ریه‌تی هه‌میشه‌ به‌پێی پره‌نسیپه‌کانی رێکخراوی مرۆڤدۆست کار بکات، هه‌نگاو باوێت و پشوو درێژبێت، له‌مباره‌وه‌ ده‌توانێ رێکخراوی ئه‌منستی و چاودێری مافی مرۆڤ بکاته‌ نمونه‌ بۆ کاره‌کانی.  4. مالپه‌ری چاک وه‌کو پێویست نییه‌، وتاری کرچوکاڵ هه‌یه‌، وتاری هێرشکردن هه‌یه‌، هه‌واڵی رامیاری هه‌یه‌، بابه‌تی واهه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌ پرسی چاکه‌وه‌ نییه‌، هه‌واڵی جیهانی سه‌باره‌ت به‌ گه‌لکوژی زۆر که‌م تێدایه‌. پێویسته‌ مالپه‌ره‌که‌ بۆپرسی گه‌لکوژی و تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی و پێشێلکاریه‌کانی دژ به‌ مافی مرۆڤ ته‌رخان بکرێت، به‌ زمانێکی گونجاو بلاوبکرێنه‌وه‌، جگه‌له‌وه‌ هیچ وتار و بابه‌تێکی دیکه‌ بلاونه‌کاته‌وه‌.

پ3: پێشنیارتان چییە بۆ کارکردنی داهاتووی ئەم ڕێکخراوە؟.

پێویسته‌ چاک کاره‌کانی له‌سه‌ر بابه‌ت و پرسیاره‌کانی گه‌لکوژی و تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی چر بکاته‌وه‌، له‌ کێشه‌ ئاساییه‌کانی مافی مرۆڤ و کار و بۆنه‌ رامیاریه‌کان دوورکه‌وێته‌وه‌. پێویسته‌ زمانیكی نارامیاری، بێلایه‌ن و سه‌رده‌میانه‌ له‌ دوان و که‌ناڵه‌کانی راگه‌یاندن به‌کاربهێنێت. هه‌روه‌ها ئه‌و خاڵانه‌ی دیکه‌ که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م بۆکردن. دیاره‌ گرنگه‌ درێژه‌ به خاڵه‌‌ باشه‌کان بدرێن و به‌هێزتربکرێن.

پ4: چاک کۆنگرەی خۆی لە وادەی خۆی و بەشێوەی کراوە ئەنجامە دات،واتا هەموو کەس دەتوانێت تا کۆتایی چاودێری کارەکانی کۆنگرە بکات،چۆن ئەم هەنگاوە هەڵە سەنگێنن.

کردنی کۆنگره‌ یا کۆنفرانس له‌کاتی خۆیدا، ئه‌وه‌ کارێکی ئاساییه‌ و ده‌بێ وابێت. کراوه‌یی هه‌میشه‌ رێگه‌یه‌کی گونجاوه‌ بۆ بوونی بیروباوه‌ری جیاواز، پێشنیار، ره‌خنه‌ی دروستکه‌ر، گۆرینه‌وه‌ی بیروباوه‌ر هتد. به‌ڵام کراوه‌یی واتای بێسنوری و ته‌راتێنێ نییه‌. نابێ ئه‌م چه‌مکه‌ به‌خراپ به‌کاربهێنرێت و بکرێته‌ هۆکارێک بۆ پاشاگه‌ردانی، رێکخراو ناچاره‌ بیر له‌ ئاسایش و به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌ندامان و رێکخراو بکاته‌وه‌، بۆیه‌ کراوه‌یی نابێ ببێته‌هۆی ئه‌وه‌ی گوێپێنه‌دان و نابه‌رپرسیاریه‌تی، به‌جۆرێک هه‌رکێ ویستی (تاوانبار بێت، به‌عسی بێت، که‌مالیست بێت ..) خۆی به‌ژووری کۆنگره‌دا بکات و به‌کارێکی زیانبه‌خش هه‌لسێت. پێویسته‌ کراوه‌یی له‌ژێر به‌رپرسیاریدا بێت. 

پ5: پێتان باشە لە داهاتوو چاک  قورسایی کارەکارەکانی یخاتە  سەر چ لایەنێک؟.

وه‌کو پێشتر گوتم، گرنگی به‌ پرس و بابه‌ته‌کانی گه‌لکوژی و تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی بدات و هه‌وڵ و چاڵاکیه‌کانی بۆ ئه‌م بوارانه‌ ته‌رخان بکات. له‌ پرسه‌ ئاساییه‌‌کانی مافی مرۆڤ، هه‌روه‌ها پرسه‌ و بابه‌ته‌ رامیاریه‌کان دوور بکه‌وێته‌وه‌.

پ6: ئایا گرنگترین ئەو ڕێگریانە لە کوێ دەبینن لە بەردەم :

1- گەشە نەکردنی ڕێکخستنی چاک لە هەموو بەشەکانی کوردستان وەک یەک؟.

نزمی ئاستی هوشیاری خه‌ڵکی به‌شه‌کانی دیکه‌ سه‌باره‌ت به‌ پرسی گه‌لکوژی که‌ دژ به‌ کورد کراون، واته‌ تێگه‌یشتنی ته‌واو بۆ گه‌لکوژی و پێداویستیه‌کانی نییه‌، هه‌روه‌ها چاک نه‌یتوانیووه‌ ئه‌م په‌یامه‌ بگه‌یه‌نێته‌ خه‌ڵکی به‌شه‌کانی دیکه‌، که‌ سه‌باره‌ت به ‌چاک زانیاریه‌کیان نییه‌. چاک ئه‌م که‌رسته‌ ئابوری و راگه‌یاندنه‌ی له‌به‌رده‌ستدا نییه‌ په‌یامه‌که‌ی کاریگه‌رانه‌ بگه‌یه‌نێته‌ ئه‌م به‌شانه‌. له‌ بواری ئابوریدا ده‌ستی کورته‌، ناتوانێ وه‌کو پێوست کار و چاڵاکی له‌م به‌شانه‌دا ئه‌نجام بدات.

هه‌روه‌ها که‌می ئه‌ندامانی سه‌ر به‌ به‌شه‌کانی دیکه‌ کاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌م سستیه‌ هه‌یه‌. بۆنمونه‌ که‌می ئه‌ندام له‌ باکوری کوردستانه‌وه‌ کاریگه‌ری له‌سه‌ر نه‌گه‌یشتنی په‌یامی چاک بۆ ئه‌م به‌شه‌ هه‌یه‌. چاک نه‌یتوانیووه‌ ئه‌ندام و لایه‌نگری به‌ ژماره‌ پێویست له‌ به‌شه‌کانی دیکه‌ به‌ده‌ست بهێنێت.

چاک زیاتر به‌لای تاوانه‌کانی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ لاره‌، ئه‌وه‌ وایکردووه‌ خه‌ڵک له‌ به‌شه‌کانی دیکه‌ وه‌کو رێکخراوی ئه‌نفال و هه‌له‌بجه‌ تایبه‌ت به‌ باشوری کوردستان سه‌یری بکه‌ن.

2-کەسوکاری قوربانیان چالاکانەتر بێنە ڕیزەکانییەوە؟.

لاوازی متمانه‌ی قوربانیان به‌ رێکخراوه‌کان به‌گشتی رۆڵی لێره‌دا هه‌یه‌. به‌هۆی نائومێبوونی زۆر له‌ به‌ڵێن و وته‌ی قه‌به‌، خه‌ڵک ئه‌و بروا و متمانه‌یه‌ی نه‌ماوه‌ که‌ له‌ رێکخراو نزیکی بکاته‌وه‌. بۆ خه‌ڵک ئاسان نییه‌ جودایی و ده‌ستپاکی له‌ چاک هه‌روا ئاسان ببینێت. به‌ده‌ستهێنانی متمانه‌ی و سۆزی که‌سوکاری قوربانیان لێره‌دا زۆر گرنگه‌، دیاره‌ ئه‌وه‌ پێویستی به‌ کار و هه‌نگاوی زۆره‌. به‌ده‌ستهێنانی ئه‌نجام و گه‌یاندنی سوود به‌ که‌سوکاری قوربانیان، به‌سه‌رکردنه‌وه‌ و هاوکاری و یارمه‌تیان ده‌توانێ ئه‌م متمانه‌یه به‌ده‌ست بهێنێت.‌

به‌هیوای کۆنگره‌یه‌کی سه‌رکه‌وتوو، شاخه‌وان شۆڕش 28.10.2009

پێویسته‌ پارله‌مانی داهاتوو چۆن بێت – دیمانه‌

ئاماده‌کردنی: ئاسۆ عوسمان 

لەچوارساڵى ڕابردوودا هیچ دامەوروایەکى کوردستان بە هاوشێوەى پەڕلەمان ڕەخنەى لێنەگیراوە میدیاکانى کوردستان هەمیشە پەپڕلەمانیان بەبێدەسەڵات زانیوەو پێیان وابووە دەزگایەکى شکڵیەو تواناى لێپرسینەوەى نیەوناتوانێت لەئاست داخوازییەکانى شەقامى کوردیدابێت .چالاک بوون یان نەبوونى پەڕلەمانى ڕابردوو ئێستا ئەرکى ئێمە نیە ئەوە بۆتە بەشێک لەقوناخى ڕابردوومان گەڕانەوەش بۆچالاکى وئەرکەکان خزمەتەکان و کەموو کوڕیەکانى  پەڕلەمانى پێشوو ئیترکارى مێژونوسولێکوڵیارەکانە،مەگەرجارجار بۆئەزموون لێوەرگرتن لەنێوەندى ڕۆژنامەوانى وسیاسیدا باسى لێوەبکرێت.

بەدوونیایەک ڕەخنەوگلەییەوە پەڕلەمانى ڕابردوومان سپاردبەمێژوو.هەڵبژاردنەوەى پەڕلەمانى ئەم جارەش تایبەت مەندى خۆى هەبوولەبەر ئەوەى بۆیەکەمجاربوولەماوەى نۆزدە ساڵى حکومڕانى کوردا ئۆپۆزسیۆنێکىکاریگەر و بزێولەدایک ببێت وەبتوانێت ململانێیەکى گەورە لەگەڵ لیستى دەسەلاتدا بکاتوبێتەنێو گۆڕەپانەکەوەکە بەتێڕوانینى چاودێرانى سیاسى دەبێتـە سەرەتاى قوناخێکى نوێى لەژیانى سیاسیو پەڕلەمانى هاوکاتیش کۆى دامەزراوەحزبى وڕیکخراوییەکسان دەکەونە ژێر کاریگەرى ئەم قوناغە نوێیەوە وەچاوەڕواندەکرێت لەم پەڕلەمانەى ئێستاکە نزیک بەچل کورسى بەدەست ئۆپۆزسێۆنەوەیە گۆڕانێکى نەوعى بێنێتە نێوژیانى پەڕلەمانى کوردستان و ببێتە چاودێرێکى کاریگەربەسەر کاروبارەکانى حکومەتەوە.

پرسیارەکە ئەوەیە ئایادەکرێت هەموو خۆزگەکان بەم پەڕلەماندا هەڵبواسین ؟، پەڕلەمانى نوێ لەتوانیدایە هاوشێوەى پەڕلەمانى عێراق لیپرسینەوەبکات؟، ئەم پرسیارنەو  چەند پرسیارێکیتر تەوەرەى ئەم جارەمانە .   

ئاسۆ: ڕێژەى زۆرى بەشدارىخەڵکىکوردستان لەهەڵبژاردنەکانى 25 /7 ئەوەى پێشانداین کەخەڵکى ئومیدى بە پەڕلەمانى داهاتووزۆرە ئێوەلەوبڕوایەدان پەڕلەمانى ئێستاى کوردستان کەنزیکەى 40کورسى بەدەست ئۆپۆزسێۆنەوەیە بتوانێت نمونەى پەڕلەمانێکى سەرکەوت وپێشکەش بکات.

وه‌ڵام: سوپاس بۆ هاورێیانی هه‌فته‌نامه‌ی نێوه‌ند که‌ ئه‌م ده‌رفه‌ته‌یان ره‌خساند. سه‌ره‌تا پێویسته‌ بگوترێت، له‌ هه‌موو ناوچه‌کاندا رێژه‌ی به‌شداری خه‌ڵکی کوردستان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا له‌ ئاستێکی به‌رزدا نه‌بوو، به‌داخه‌وه‌ به‌ هۆی ساخته‌ی بێسنوری پارتی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ ناوچه‌کانی ژێرده‌ستی پ.د.ک دا ئه‌م رێژه‌یه‌ به‌رزکرایه‌وه‌ و به‌جۆریک که‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان شکاندیانه‌وه‌. ئه‌م ئه‌نجامه‌ی که‌ راگه‌یه‌ندرا ساخته‌ و فرتوفێلی پارتی ده‌سه‌ڵاتدار وێنه‌ی کردووه‌ و ره‌وا نییه‌، ناتوانێ وێنه‌ی هه‌لوێستی خه‌ڵک بکات. ئه‌م پارله‌مانه‌ کێشه‌ی ره‌وایه‌تی هه‌یه‌، بۆیه‌ ناتوانرێ بڕیاری پارله‌مانی نوێ وه‌کو بڕیاری نوێنه‌رانی خه‌ڵک سه‌یری بکرێت.

هه‌رچۆنی بێت دروستبوونی لایه‌نی ئۆپۆزیسیۆن و ده‌نگی بوێری ره‌خنه‌گر چ له‌ ئاستی پالێوراوانی پۆستی سه‌رۆکایه‌تی یا پارله‌ماندا گرنگی خۆی پیشاندا و سه‌رنجی خه‌ڵکی کوردستانیان به‌لای پرۆسه‌که‌دا راکێشا. زۆرینه‌ی خه‌ڵک تا سه‌ر ئێسقان له‌م سه‌رۆک و ده‌سه‌ڵات و پارله‌مانه‌ کارتۆنییه‌ بێزاربوون، بۆیه‌ له‌م باره‌ ره‌خساوه‌ی که‌شی رامیاری کوردستان که‌ هه‌ندێ هۆکار دروستیانکرد بواری هه‌نگاوه‌کانی گۆڕانکاری ره‌خساند و به‌مشێوه‌یه‌ خه‌ڵک هیوایه‌کی لاپه‌یدابوو.

به‌داخه‌وه‌ رێزی هه‌لوێست و ویستی خه‌لک نه‌گیرا و فێل له‌ خه‌ڵک و کۆمه‌ڵگه‌ کرا‌. ئه‌م ئه‌نجامه‌ ساخته‌یه‌ به‌سه‌ر لایه‌نی ئۆپۆزیسیۆن و سه‌رۆکی ڕکابه‌ر که‌ لێره‌دا مه‌به‌ستم لیستی گۆڕان و چوار پارته‌که‌ سه‌پێندرا. لیستی گۆڕان و چوار پارته‌که‌ په‌سندی ئه‌نجامه‌که‌یان کرد، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌سه‌دان سکاڵایان له‌سه‌ر ساخته‌کاری هه‌بوو. ته‌نها د. که‌مال میراوده‌لی په‌سندی ئه‌نجامه‌که‌ی نییه‌ و ره‌تی ده‌کاته‌وه‌، سکالای زۆری تۆمارکردووه‌. ئه‌گه‌رچی ئارگومێنتی به‌هێزی ساخته‌کاری بێسنوری هه‌لبژاردن هه‌یه‌، به‌ڵام واپێده‌چێ رێگه‌ی دادگا و سکالا ئه‌نجامی نه‌بێت، چونکه‌ سیسته‌مێکی ره‌وای دادوه‌ری بوونی نییه‌.

به‌ڵام ئایا لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزیسیۆن (لیستی گۆڕان و چوارپارته‌که)‌ ده‌یانتوانی چی بکه‌ن، ئه‌گه‌ر په‌سندی ئه‌نجامیان نه‌کردایه‌؟ سکاڵا و دادگا نایخوا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیسته‌می داد زۆر لاوازه‌ و لایه‌نگیره‌‌. له‌به‌ر جودایی به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ ئێراق و ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا جێگه‌ی بروا نین. ده‌سه‌ڵات و هێزه‌ چه‌کداره‌کانی کوردستان هێزی میلیتسن، سه‌ر به‌ پارتی ده‌سه‌ڵاتدارن و ده‌توانن چی بیانه‌وێ بیکه‌ن، به‌ئه‌گه‌ری زۆر له‌بوونی مه‌ترسی له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی پارتی ده‌سه‌لاتدار سڵ له‌ به‌کارهێنانیان ناکرێته‌وه‌، هه‌روه‌کو له‌ رۆژی هه‌لبژاردندا به‌کارهێندران. لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزیسیۆن کێشه‌یان له‌ چه‌ند لایه‌نه‌وه‌ هه‌یه‌ و توانای پێویستیان نییه‌، توانا و ئاماده‌یی ململانێی سه‌ختیان نییه‌. بۆیه‌ واپێناچێ له‌ ژێر ئه‌م هه‌لومه‌رجانه‌دا لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزیسیۆن هیچی ئه‌وتۆیان پێ بکرابایایه‌.

هه‌رچۆنێک بێت، ئه‌م باره‌ی ئێستا که‌ له‌ پارله‌مان دروست بووه‌، بارێکی نوێیه‌ و یه‌که‌مجاره‌ له‌ مێژووی پارله‌مانی کوردستاندا ئۆپۆزیسیۆن به‌ کرده‌وه‌ پێکهێنرا. ئه‌وه‌ سه‌ره‌تایه‌کی باشه‌ ده‌کرێ ببێته‌ ده‌ستپێکی گونجاو بۆ گۆڕانکردن له‌ سیسته‌می رامیاری کوردستاندا، گۆڕان له‌ سیسته‌می داسه‌پێنه‌ری به‌عسیانه‌، مافیایی، میلیتسانه‌ و کێخوایانه‌ بۆ جۆرێک له‌ به‌رێوه‌بردنی دیموکراسیانه‌. ئه‌وه‌ش پرۆسه‌یه‌کی زۆر سه‌خت و پڕکێشه‌یه‌. چونکه‌ پارتی ده‌سه‌ڵاتدار بروای به‌ گۆڕانی دیموکراسیانه‌ نییه‌ و ئاماده‌ نییه‌ ده‌ست له‌ ده‌سه‌لات هه‌لگرێت.

شوێنه‌کانی پارله‌مان بریتین له‌ 111 ئه‌ندام پارله‌مان، لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزیسیۆن که‌ زیاتر بریتین له‌ لیستی گۆران و چوار پارته‌که‌ 25+13 38 ئه‌ندام پارله‌مانیان هه‌یه. بزوتنه‌وه‌ی ئیسلامی و لیستی چه‌په‌کان 3 ئه‌ندام پارله‌مانیان هه‌یه‌ و هێشتا ساخ نه‌بوونه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی چیان ده‌وێ! بۆیه ئه‌م هێزه‌ی ئۆپۆزیسیۆن که‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌م ڕێژه‌یه‌ دروست ده‌بێ، له‌ زۆر باردا ناتوانێ به‌ر به‌ بڕیاره‌کانی پارله‌مان بگرێت، که‌ به‌ زۆرینه‌ی ساده‌ یا ته‌واو په‌سند ده‌کرێن. به‌ڵام بێگومان ده‌توانن کایگه‌ریان له‌سه‌ر ئه‌و بڕیارانه‌ هه‌بێت که‌ دوو له‌سه‌ر سێی ده‌نگه‌کان ده‌خوازێ. ‌

‌پ.د.ک و ی.ن.ک‌ که‌‌ 59 شوێنیان بۆ خۆیان دابڕی، ئێستاش ئه‌وان زۆرینه‌ پێکده‌‌هێنن. 11 شوێنه‌که‌ی تورکمان و ئاشوریه‌کان (وه‌کو ده‌ڵێن پ.د.ک ساخته‌ی بۆ هه‌ندێک له‌و لیستانه‌ کردووه‌) له‌به‌ر پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانیان و به‌هۆی وابه‌سته‌یی و ترسیان له‌ پارتی ده‌سه‌ڵاتدار زیاتر به‌لای ده‌سه‌ڵاتدان. نزیکه‌ی 70 شوێن له‌ پشت پارتی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌یه‌. ئه‌گه‌ر هاوپه‌یمانی پ.د.ک و ی.ن.ک وه‌کو پێشوو بمێنێته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌م پارله‌مانه‌ی ئێستا سه‌خته‌ بتوانێ نمونه‌یه‌کی سه‌رکه‌وتووی پارله‌مانتاریزم پیشان بدات، یا وا بکات بڕیاره‌کان ره‌نگ له‌ بیروبۆچوونی پانتاییه‌کی به‌رفراوانی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان بده‌نه‌‌وه‌.

ئێستاش هه‌ردوو مه‌کته‌بی سیاسی پ.د.ک و ی.د.ک یا راستر هه‌ردوو سه‌رۆکی پ.د.ک و ی.ن.ک کاریگه‌ری یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان به‌سه‌ر پارله‌مان و بریاره‌کانیدا هه‌یه‌. وه‌کو له‌ دانانی سه‌رۆک و جێگر و سکرتێری پارله‌ماندا بینیمان. له‌سه‌ر بنچینه‌ی رێککه‌وتنی رامیاری نێوان خۆیان سه‌رۆکی پارله‌مان ئه‌مجاره‌ کرایه‌ که‌سێکی سه‌ر به‌ پ.د.ک و جێگره‌که‌ی که‌سێکی سه‌ربه‌ ی.ن.ک. ئه‌و که‌سانه‌ دیارکران، لایه‌نی ئۆپۆزیسیۆن رێزی نه‌گیرا، رێگه‌ی نه‌درا وته‌ی هه‌بێت یا ره‌خنه‌ له‌ پرۆسه‌ نادیموکراسیه‌که‌ بگرێت. ئه‌وه‌ هێمایه‌کی خراپه‌ که‌ له‌یه‌که‌م چرکه‌وه‌ په‌ککه‌وته‌یی ئۆپۆزیسیۆن له‌لایه‌ک و بێمنه‌تی ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌کیتر له‌ پارله‌ماندا پێشان ده‌دات.

به‌پێی ئه‌م توانایه‌ی ئۆپۆزیسیۆن هه‌یه‌تی ئۆپۆزیسیۆن توانای سنوردار ده‌بێت، له‌ زۆر بار و بڕیاردا بێده‌سه‌ڵات ده‌بێت، به‌ڵام ده‌توانێ ده‌نگی ره‌خنه‌ی زیندووی به‌رده‌وام بێت. له‌یه‌که‌م دانیشتندا له‌م ئه‌رکه‌دا سه‌رکه‌وتوو نه‌بوون. ده‌سه‌لات به‌ ئاسانی په‌راوێزی کردن و کێشه‌یه‌کی بۆ دروست نه‌بوو. خۆ ئه‌وان ده‌یانتوانی هه‌لسن و پرۆتستۆی ئه‌م کاره‌ی ده‌سه‌ڵات بکه‌ن، به‌ڵام هیچیان نه‌کرد. وه‌کو ئۆپۆزیسیۆنی ملکه‌چی ده‌سه‌ڵات خۆیان پیشاندا.

پێشتر ده‌نگی ئۆپۆزیسیۆن نه‌بوو، ئێستا ئۆپۆزیسیۆن هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی توانای سنورداره‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئۆپۆزیسیۆن بتوانێ به‌ زیندوویی بوونی خۆی بسه‌ڵمێنیت، بتوانێ بوێر بێت، ئه‌گه‌ر بتوانێ له‌ کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ بگات و چاڵاکانه‌ کاریان له‌سه‌ر بکات، به‌رده‌وام جودایی هه‌ڵوێسته‌کانی و دروستی ئه‌لته‌رناتیڤه‌کانی چ له‌ ناو پارله‌مان یا ده‌ره‌وه‌ی پارله‌ماندا چاڵاکانه‌ پیشان بدات، بێگومان ده‌نگێکی مۆرالی و وره‌پێده‌ری گرنگ ده‌بێت، که‌ ده‌کرێ ببێته‌ جێگه‌ی ئومێدی گۆڕانی زیاتر له‌ داهاتوودا.

پاشان لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزیسیۆن که‌ وه‌کو ئۆپۆزیسیۆن ئێستا دروست بووین، لایه‌نی کۆنه‌پارێز و ئیسلامیست له‌لایه‌ک لایه‌نی جۆرێک له‌ سیکولاریست له‌لایه‌کیتر ده‌گرنه‌ خۆیان. هه‌ندێکیان له‌م نیوانه‌ دێن و ده‌چن. ئه‌وانه‌ له‌ بیروباوه‌ڕ و هه‌لوێستدا له‌ هه‌ندێ لایه‌نی گرنگدا جودایی دیاریان هه‌یه‌. بۆچوونی مۆدێرن و ئازادیخواز جیاوازه‌ له‌ بۆچوونی کۆنه‌پارێز و ئیسلامیستانه‌، هه‌موو ئه‌م بابه‌تانه‌ی ئه‌م جوداییه‌ ده‌گرنه‌ خۆیان ده‌کرێ ببنه‌هۆی ناته‌بایی لایه‌نه‌کانی ناو ئۆپۆزیسیۆن. ئه‌مه‌ خاڵێکی لاوازی ئۆپۆزیسیۆنه‌. لایه‌نه‌کانی ئۆپۆیسیۆن له‌ ویستی ئۆپۆزیسیۆنبووندا ئاره‌زووی جودایان هه‌یه‌ و به‌رژه‌وه‌ندیان جودایه‌، بۆیه‌ ئه‌مه‌ش خاڵێکی دیکه‌ی لاوزی ئۆپۆزیسیۆنه‌. هه‌ر ئه‌م جوداییه‌ و ده‌رهاویشته‌کانی ئه‌م جوداییه‌ ده‌کرێ ببێته‌هۆی شه‌لکردنی ئۆپۆزیسیۆن له‌ زۆر بواردا و دروستکردنی نائومێدی و بێبڕوایی لای خه‌ڵک.

پێویسته‌ بیری بخه‌ینه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ پێشتر ئه‌مانه‌مان وه‌کو ئۆپۆزیسیۆن نه‌دیووه‌، بۆیه‌ نازانین ئه‌وانه‌ چه‌نده‌ ده‌توانن ببنه‌هۆی بوونی ئۆپۆزیسیۆنیکی وریا، بوێر و چالاک که‌ خه‌ڵک بتوانێ متمانه‌یان پێ بکات، ئه‌وه‌ کار و هه‌نگاوه‌کانیان ده‌ریده‌خات.    

ئاسۆ: پەڕلەمان وەک دەزاگایەکی گرنگ چەندین ئەرکى لەسەر شانە یاسادانان،پەسندکردنى بودجە،چاودێرىکردنىکاروبارەکانى دەوڵەت، لێپرسینەوە لەکاربەدەستانى باڵاى حکومى، پرسیارەکەم بەدیارىکراوىلەسەربودجەیە،لەوباوەڕەدایت لەپەڕلەمانى نوێدا کێشەى ناشەفافبون و نادیارى خەرجکردنى بودجەى هەرێم کۆتای پێدێت؟.

وه‌ڵام: پارله‌مان له‌ وڵاتانی دیموکراسیدا گرنگترین ده‌زگای ستاته‌، چونکه‌ ستات له‌وێوه‌ ره‌وایی به‌ڕیوه‌به‌ریی نوینه‌رایه‌تی دیموکراسیانه‌ به‌ده‌ست دێنیت. له‌وێوه‌ پیاده‌ی دیموکراسی ناراسته‌خۆ ده‌کریت و هه‌وڵده‌دریت هه‌نگاوه‌کانی ستات و ئۆپۆزیسیۆن ره‌نگ له‌ به‌ره‌ژه‌وه‌ندی و هه‌لوێستی خه‌ڵکی وڵات و به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ی ستات بده‌نه‌وه‌. پارله‌مان ده‌بێ له‌ ورد و درشتی کێشه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئاگا بێت و له‌ کاتی نیگه‌ره‌انیه‌کاندا بوونی خۆی بسه‌ڵمێنیت. بۆنمونه‌ به‌هۆی خراپی ڕێگه‌یه‌کی هاتووچۆ چه‌ندین پێکداکه‌وتنی ترومبێل رووده‌ده‌ن و خه‌ڵک ده‌مرن. ئه‌وه‌ کێشه‌یه‌که‌ که‌ زیان به‌ خه‌ڵک ده‌گه‌یه‌نێ، ده‌بێ پارله‌مان هه‌ولی چاره‌سه‌ری بدات. له‌سه‌ر هه‌موو بابه‌ته‌ سه‌روه‌ری و چاره‌نوسسازه‌کان ده‌بێ پارله‌مان زۆر چاڵاکانه‌ بوونی خۆی له‌ پرسیاره‌کاندا بسه‌ڵمێنێت. بیسه‌ڵمێنێت بۆچی بریار و هه‌نگاوه‌کانی له‌به‌رژه‌وه‌ندی ستات دایه‌، ئه‌مه‌ش له‌ پرۆسه‌یه‌کی کانونی کراوه‌ی ره‌خنه‌ئامێز و چروپڕدا، نه‌ک چه‌ند گوتنێک و ده‌ست به‌رزکردنه‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رۆک و پارتی ده‌سه‌ڵاتداردا.

له‌ کوردستاندا باره‌که‌ جیاوازه‌، پارله‌مان ئه‌نجامی هه‌لبژاردنێکی پاک نییه‌، سه‌رۆک و ده‌سه‌ڵات جێگه‌ی متمانه‌ و بروای خه‌ڵک نین‌ (ئه‌و گوتنه‌ په‌یوه‌ندی به‌ کرده‌ی رابردوو و ئیستاوه‌ هه‌یه‌). ئه‌ندامانی سه‌ربه‌ ده‌سه‌ڵات و پشتگیریکه‌رانیان هه‌ڵوێستیان به‌پێی به‌رژه‌وندی سه‌رۆک و پارتی ده‌سه‌ڵاتدار ده‌گۆرێت. چاوپۆشی له‌ کرده‌ نه‌رێنیه‌کان ده‌که‌ن. بۆیه‌ چاوه‌روان ده‌کرێ هه‌موو ئه‌م ئه‌ندامانه‌ هه‌مان نمونه‌ی پێشووی نه‌رێنی درێژه‌ پێبده‌ن.

دیاره‌ ئه‌ندامانی ئۆپۆزیسیۆن بواری ئه‌وه‌یان ده‌بێ لێپرسینه‌وه‌ له‌گه‌ل مینسته‌ره‌کاندا بکه‌ن، ئه‌مه‌ خۆی له‌ خۆیدا دیارده‌یه‌کی نوێ و ئه‌رێنییه‌. به‌ڵام ناتوانن ببنه‌هۆی متمانه‌ لێسه‌ندنه‌وه‌، چونکه‌ چاوه‌روان ده‌کرێ ئه‌ندامانی سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات دژی ئۆپۆزیسیۆن بوه‌ستنه‌وه.

سه‌باره‌ت به‌ بودجه‌: تائێستا له‌کوردستاندا بودجه‌ی هه‌رێم ئاشکرا نییه‌ و ئاشکرا ناکرێت، بۆنمونه‌ ئه‌مه‌ به‌لگه‌یه‌کی زیندووی بوونی گه‌نده‌ڵی ئه‌م سه‌رۆک و ده‌سه‌لاته‌یه‌ که‌ هه‌ن، ئه‌گه‌رنا بۆ بودجه‌ ئاشکرا ناکریت. ئه‌مه‌ ته‌نها نمونه‌یه‌کی بچوکه‌‌ که‌ بۆچی ئه‌م سه‌رۆک و ده‌سه‌ڵاته‌ جێگه‌ی متمانه‌ی خه‌ڵک نین. له‌ وڵاتانی دیموکراسیدا ده‌سه‌لات له‌سه‌ر به‌هه‌ڵه راگه‌یاندنی بودجه ‌‌له‌کار لاده‌بردرێت و متمانه‌ی لێده‌سه‌ندرێته‌وه‌. جا ئه‌گه‌ر بودجه‌ بشاردریته‌وه‌ ئه‌وه‌ خراپتر.‌

ئه‌ندامانی سه‌ر به‌ ئۆپۆزیسیۆن ده‌توانن گوشاری گونجاو دروست بکه‌ن و پێ له‌سه‌ر ئاشکراکردنی بودجه‌ و روونکردنه‌وه‌ی ورده‌کاریه‌کان له‌ خه‌رجیه‌کاندا بگرن. لێره‌دا ئه‌وان کاریگه‌ریان ده‌بێت، به‌هۆی ئه‌وه‌ی په‌سندکردنی بودجه‌ به‌ته‌نها به‌ ده‌نگه‌کانی ئه‌ندامانی ده‌سه‌ڵات ناکرێت. بۆیه‌ چاوه‌روان ده‌کرێت که‌ ئیتر نه‌تواندری بودجه‌ هه‌روا ئاسان بشاردرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ندامانی سه‌ر به‌ ئۆپۆزیسیۆن یه‌کگرتوو و یه‌ک هه‌لوێست بن. ته‌نها ئاشکراکردن و روونکردنه‌وه‌ی چۆنیه‌تی خه‌رجیه‌کان به‌س نییه‌، له‌سه‌ر ئۆپۆزیسیۆنه‌ به‌دوای جێبه‌جێکردنه‌کاندا بچێت، راستی و دروستی خه‌رجیه‌کان له‌ نیوان ریزکردن و کرده‌وه‌دا هه‌لبسه‌نگێنن، له‌ دروستی به‌کارهێنان بپێچنه‌وه‌، نابێ چاوپۆشی له‌ هیچ لاری و ساخته‌یه‌ک له‌م باره‌یه‌وه‌ بکه‌ن. چونکه‌ ئه‌وان له‌ژێر به‌رپرسیاریی متمانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌دان.

ئاسۆ: دەسەڵات باس لەئۆپۆزسێونێکى ئیجابى دەکات لەبەرامبەریشدائۆپۆزسێۆن بەتایبەت لسیتى گۆِران، باس لەکابینەى سێبەردەکات،لیستى چوارحیزبەکەش دەڵین ئۆزسێونێکى ئیجابى پێویستى بەدەسەڵاتى ئیجابیە پرسیارەکە ئەوەیە ئێمە چ جۆرە ئۆپۆزسێونێکمان پێویستە؟.

وه‌ڵام: ده‌سه‌ڵات ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یه‌ که‌ له‌پێشودا بینراوه‌، زۆر له‌ ئاستی پێویست دووره. ‌له‌هه‌موو ئه‌و بریارانه‌ی که‌ به‌ زۆرینه‌ی ساده‌ یا ته‌واو په‌سند ده‌کرێن، لایه‌نی ئۆپۆزیسیۆن له‌ به‌رامبه‌ریاندا جگه له‌ ره‌خنه‌ و گله‌یی چیتری بۆ ناکرێت. به‌لام ئه‌گه‌ر ته‌نها ره‌خنه‌ و ئاشکراکردنی ورده‌کاریه‌کانیش بێت، ئه‌رکی ئۆپۆزیسیۆنه‌ چالاکانه‌ ئه‌مه‌ بکات و چاوپۆشی نه‌کات، چونکه‌ متمانه‌ی خه‌ڵکی دراوه‌تێ و له‌ژێر به‌رپرسیاریدایه، پاسیڤ بوونی واتای پشتگوێخستنی خه‌ڵک و ده‌نگه‌رانه‌. ‌له‌ ولاتانی دیموکراسی رۆژئاوادا لایه‌نی ئۆپۆزیسیۆن پیاده‌ی جۆرێک له‌ کابینه‌ی سیبه‌ر ده‌که‌ن، به‌مجۆره‌ به‌رامبه‌ر به‌ هه‌موو مینسته‌ریه‌کان خه‌ڵک و ده‌سته‌یان داناوه‌، به‌وردی به‌دوای کار و هه‌نگاوه‌کان له‌ هه‌موو بواره‌کاندا ده‌چن. چاره‌سه‌ری ئه‌لته‌رناتیڤیان پێیه‌ و ده‌بێ گونجاوی چاره‌سه‌ره‌کانیان بسه‌لمێنن. ئه‌م جۆره‌یان به‌کرده‌وه‌ کاریگه‌ری گونجاوی هه‌یه‌، ئاستی توانا و هوشیاری ئۆپۆزیسیۆن بۆ خه‌لک ده‌رده‌خات.

بۆ کوردستان ده‌بێ بیر له‌وه‌ بکرێته‌وه‌ چؤن ده‌کرێ ئۆپۆزیسیۆن چاودێریی چالاکی هه‌موو کار و کرده‌وه‌کانی ده‌سه‌لات بێ، چۆن ده‌توانێ له‌ هه‌موو کیشه‌کانی ناو کۆمه‌لگه‌دا چاڵاکانه‌ ئاگادار بێت و چاره‌سه‌ری گونجاوی بۆ کێشه‌کان هه‌بێت. بوونی کابینه‌ی سێبه‌ر چاره‌سه‌رێکی واپێده‌چێ گونجاو بێت. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ نه‌کرێت، چۆن ده‌توانری کێشه‌ و جموجۆله‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر بکرێته‌وه‌، ره‌‌نگه‌ چاره‌سه‌ری دیکه‌ ئه‌م کاریگه‌ریه‌ی نه‌بێت، زیاتر هه‌لوێست وه‌رگرتن له‌سه‌ر هه‌ندێ بابه‌تی گرنگ و دیار بێت، له‌هه‌مان کاتدا پشتگوێخستنی بابه‌تی دیکه‌ بێت که‌ به‌که‌مگرنگ سه‌یر ده‌کرێن. ئۆپۆزیسیۆن له‌سه‌ریه‌تی و متمانه‌ی له‌ لایه‌ن خه‌ڵک پێدراوه‌ که‌ به‌ئه‌رکی سه‌رشانی هه‌لسێت، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ده‌سه‌لات وه‌کو پێویستیش نه‌بێت و ئه‌نجامی ساخته‌ بێت، واتای ئه‌وه‌ نییه ئۆپۆزیسیۆن ‌پاسیڤ بێت، یا خۆی له‌ کێشه‌کان گێل بکات، یا به‌دوای رێککه‌وتنی گوماناوی بکه‌وێت هتد.

ئاسۆ: چالاک بوونى پەڕلەمانى عێراق وبەروپێشچونى پرۆسەى سیاسى،لێپرسینەوەى وەزیرەکان، لێسەندنەوەى متمانەلە “فەلاح سودانى وەزیرى بازرگانى ودانى بەدادگاى عێراق، هەڵایەکى لەکوردستان نایەوە باس لەوەدەکرا کەپەڕلەمانى کوردستان پەرلەمانێکى حزبیەو ئەندامەکانى تەنیا بودەست بەرزکردنەوە دانراون لەتوانایاندانیە لێپرسینەوەبکەن باپرسیارەکە ئەوەبێت لەوبڕوایەدان خولى تازەى پەڕلەمان بەهاوشێوەى پەڕلەمانى عێراق ئەکتیف وکاریگەردەبێت .

وه‌لام: پارله‌مانی ئێراق جودایه‌ و له‌لایه‌ن دوو پارته‌وه‌ وه‌کو ئه‌وه‌ی کوردستان ده‌ستی به‌سه‌ردا نه‌گیراوه‌ و ئیفلیجنه‌کراوه‌. بوونی گروپی به‌رژه‌وه‌ند جیاواز، تایبه‌تمه‌ندیه‌کی گونجاوتری به‌ پارله‌مان داوه‌ و وایکردووه‌ که‌ پارله‌مان گونجاوتر ده‌رکه‌وێت، به‌رهه‌میش له‌ ئه‌نجامی بوونی جۆرێک له‌ پارله‌مانتاریزم پیشان بدات. پارله‌مانی ئێستای کوردستان له‌ژێر کاریگه‌ری ته‌واوی هه‌ردوو پارتی ده‌سه‌لاتدایه‌ و ئه‌وان زۆرینه‌ پیکده‌هێنن، هه‌روه‌کو پیشتر ئاماژه‌م بۆکرد و چوومه‌ سه‌ر ده‌رهاویشته‌کانی ئه‌م فاکته‌ره‌. جگه‌له‌وه‌ی ئه‌ندامانی سه‌ر به‌ پارتی ده‌سه‌ڵاتدار چاوه‌روانی ئه‌وه‌یان لێناکرێت هه‌لوێستیان دژی به‌رژه‌وه‌ندی پارت ببێت. بۆیه‌ ته‌نها ئه‌گه‌ر هاوپه‌یمانی نێوان ی.ن.ک و پ.د.ک تێکچێ باره‌که‌ به‌لایه‌کی دیکه‌دا ده‌چێ، ئه‌گه‌رنا نه‌خێر پێکهاته‌ی ئێستای پارله‌مان به‌مجۆره‌ نییه‌ که‌ بتوانێ پارله‌مانیکی چالاک له‌ شیوه‌ی ئه‌وه‌ی ئێراق پیشان بدات.

ئاسۆ: یەکێک لەوپرسەنانەى کە بۆتە کێشەیەکى گەورە لەبەردەم پێشکەوتنى کۆمەڵگەى کوردستان چەوساندنەوە وکوشتنى ژنانە ئێستا بەژمارە( )ئەندامى پەڕلەمانى کوردستان ژنە لەبڕوایەدایت بەشدراى ژنان بەم ڕیژە بەرچاوە کاریگەر بێت لەسەر باشکردنى باروودۆخى ژنان لەهەرێمى کوردستان.

وه‌ڵام: ده‌ستوری کوردستان و ده‌ستوری ئیراق دوو ده‌ستوری دووروون و خاڵی دژبه‌یه‌ک سه‌باره‌ت به‌ مافه‌کانی مرۆڤ ده‌گرنه‌ خۆیان. له‌ ده‌ستوردا له‌ لایه‌ک ده‌بێ رێز له‌ پره‌نسیبه‌کانی ئیسلام بگیرێت، له‌ لایه‌ک ده‌بێ رێز له‌ پره‌نسیپه‌ دیموکراسیه‌کان بگیرێت. ئه‌وه‌ دوو رووییه‌، چونکه‌ ئیسلام و دیموکراسی دوو دیدی جودان، له‌سه‌ر چه‌مکی ئازادی و یه‌کسانی وه‌ مافه‌کانی مرۆڤدا ناته‌بایی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ و یه‌کناگرنه‌وه‌. له‌ کوردستاندا هێزه‌ کۆنه‌پارێزه‌کان زاڵن، ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ده‌سه‌لاتن زۆریان کۆنه‌پارێزن، ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ ئیسلامیه‌کانن ئه‌وه‌ راستوریک له‌گه‌ڵ سیسته‌می ئیسلامی و کۆنه‌پارێزدان. بۆیه‌ وه‌کو له‌ کانونی فره‌ژنی بینیمان پره‌نسیپه‌ کۆنه‌پاریز و ئیسلامیه‌کان سه‌رکه‌وتن.

سه‌باره‌ت به‌ مافی ژانان بوونی ئیلیمێنتی کۆنه‌په‌رستانه‌ له‌ ده‌ستوردا هێمایه‌کی خراپه‌، چونکه‌ له‌ لایه‌نه‌ کانونیه‌که‌وه‌ پێشگری دروستکراوه‌.

پرسیاری دیکه‌ که‌ گرنگه‌ لێره‌دا بکرێت ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌ندامه‌ ژنه‌کان ته‌نها بۆ دیکۆر و ریکلامه‌ بۆ جیهانی ده‌ره‌وه‌ داندراون، یان له‌به‌ر پێداویستیه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ و هه‌ستکردن به‌ پێویستی بوونی ژن و کاریگه‌ریان له‌ بریاره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌دا هه‌لبژێردراون؟ ئایا ژنه‌کان خۆیان ئه‌ندامی پارتن و بۆ رازیکردنی پارت له‌ پارله‌مانن یا هه‌ستکردن به‌ کێشه‌کانی ژن له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا وایکردووه‌ بێنه‌ پارله‌مان؟ ئایا هه‌ست به‌ بێده‌سه‌ڵاتی ژن له‌ کۆمه‌لگه‌دا ده‌که‌ن، هه‌وڵی ده‌سه‌ڵاتی زیاتر و ئازادی زیاتر بۆ ژن ده‌ده‌ن؟

ئه‌گه‌ر ژنه‌کان خۆیان ئه‌م هوشیاریه‌یان نه‌بێت، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر بێده‌سه‌لاتی ژن و کیشه‌کانی هه‌لوێستیان نه‌بێت، ئه‌گه‌ر ‌وه‌کو پیاوه‌ کۆنه‌پارێزه‌کان کۆنه‌پارێزانه‌ بیربکه‌نه‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌رکی ئه‌ندامبوونی خۆیان و ئه‌رکی سه‌رشانیان له‌ کێشه‌ی ژناندا نه‌گه‌ن، بێگومان بوونیان هه‌ر دیکۆر و مه‌یکئه‌پێکی پارله‌مانه‌ و هیچیتر.

کێشه‌ی کوشتی ژنان یا چه‌وساندنه‌وه‌ی ژن به‌ گشتی به‌رهه‌می ئه‌م کۆنه‌پارێزییه‌یه‌ که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا هه‌یه‌، هۆکاره‌کانی ئه‌م کۆنه‌پارێزی و ئایینپارێزییه‌‌ زۆرن له‌وانه‌، بوونی سه‌رۆک و ده‌سه‌ڵاتی کۆنه‌پارێز، به‌هێزی نۆرم و ئیتیکه‌ کۆنه‌پارێزه‌کان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، به‌هێزی ئیسلامیسته‌کان، به‌هێزی لێکدانه‌وه‌ ناراشیونال و ئایینیه‌کان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، ناهۆشیاری مرۆڤه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌، نزمی رێژه‌ی خوێنده‌واران له‌ کۆمه‌لگه‌دا، نزمی ئاستی خوێندن، لاوازی ده‌نگه‌ مۆدێرنه‌ ره‌خنه‌گره‌کان له‌ کۆمه‌لگه‌دا هتد. ئه‌م کێشه‌یه‌ هه‌ر به‌ ژنانه‌وه‌ به‌ند نییه‌ و ته‌نها کێشه‌ی ژنان نییه‌. ئه‌وه‌ پێشێلکردنی مافی مرۆڤه‌، ئه‌وه‌ کێشه‌ی هه‌موو کۆمه‌ڵگه‌یه‌ و چاره‌سه‌رکردنی له‌ئه‌ستۆی کۆمه‌ڵگه‌ و به‌تایبه‌تی له‌ئه‌ستۆی هه‌موو ئه‌ندامانی پارله‌مان دایه‌‌. کوشتی ژنان هیچ پاساوێکی که‌لتوری، ئایینی یا کۆمه‌لایه‌تی بۆ نییه‌ و تاوانه‌. خۆپه‌رانده‌نه‌وه‌ له‌وه‌ی گوایه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئایینه‌وه‌ نییه‌، ئه‌وه‌ راکردنه‌ له‌ کێشه‌که‌ و دوورکه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ راستی و کرۆکی بابه‌ته‌که‌. ئایین، که‌لتور و کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوریه‌کان هه‌موویان پشکیان له‌ بوونی ئه‌م کێشه‌یه‌دا که‌موزۆر هه‌یه‌. ده‌بێ بوێرانه‌ په‌نجه‌ له‌سه‌ر هۆکاره‌کان دابندرێت و سڵ له‌ په‌رده‌هه‌لدانه‌وه‌ی فاکته‌ره‌ نه‌رێنیه‌کان نه‌کرێته‌وه‌. وه‌کو کاردا‌نه‌وه‌ی یه‌که‌م ده‌بێ تاوانبار بدرێته‌ دادگا و سزابدرێت. پاشان بیر له‌ چاره‌سه‌ری هۆکاره‌کان بکرێته‌وه‌ که‌ بوونه‌ته‌هۆی بوونی ئه‌م دیارده‌یه‌.

ده‌سه‌ڵاتی یه‌کیتی و پارتی له‌م تاوانه‌دا له‌ رابردوودا زۆر به‌رپرسیارن و له‌ داهاتوودا ئه‌م به‌رپرسیارییه‌ قورستره له‌سه‌ریان‌. وه‌کو بیندراوه‌ له‌م کیشانه‌دا ته‌نها خه‌لکی بێپشتوپه‌نا به‌ر سزا ده‌که‌ون، به‌لام بۆ به‌رپرس و خاوه‌ن ده‌سه‌لاته‌کان کانون و سزا بوونی نه‌بووه‌ و زۆر له‌وانه‌ که‌س پێی نه‌گوتن بر‌ۆبه‌سه‌رچاوتانه‌وه‌یه‌. ده‌سه‌لات وایکردووه‌ ئه‌م باره‌ ئه‌وها بیت، ده‌سه‌لاته‌ ئه‌م خه‌ڵکه‌ تاوانباره‌ ده‌پارێزیت، یا وایکردووه‌ له‌ رێگه‌ی رێکه‌که‌وتنی خێڵکه‌کیانه‌ تاوانبار بێ سزا ده‌رباز ببێ. بۆنمونه‌ له‌ کێشه‌ی دوعادا، چاره‌سه‌ری خێڵه‌کیانه‌ دادوه‌ری خسته‌لاوه‌ و خه‌ڵکیکی تاوانبار له‌م ناوه‌دا ده‌ربازیان بوو. که‌س دادگایی هه‌موو تاوانبارانی بینی؟ که‌س سزای کانونیانه‌ی هه‌موو تاوانبارانی بینی؟ چی کرا و له‌ چی کۆڵدرایه‌وه‌؟ کێشه‌ی دوعا ته‌نها نمونه‌یه‌که‌ له‌نێو هه‌زاران نمونه‌دا. 

ئه‌گه‌ر ئه‌ندامه‌ ژنه‌کان که‌سانێکی رۆشنبیر و وریا به‌ مافه‌کانی ژن له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا بن، ئه‌گه‌ر چاڵاکانه‌ له‌سه‌ر ئه‌م مافانه‌ خاوه‌نی هه‌لوێست بن، بێگومان ده‌کرێ به‌رهه‌می باش به‌ده‌ست بێنن. چه‌نده‌ ئه‌م ژنانه‌ له‌ ئاستی ئه‌م داخوازیه‌دان، بێگومان کاروکرده‌کانیان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمینن. له‌م ژنه‌ ئه‌ندام پارله‌مانانه‌ ژن هه‌یه‌ ته‌نها بۆ موچه‌ و ستاتوسه‌که‌ هاتۆته‌ ئه‌وێ، له‌ زۆر لایه‌ن و مافی ژنان بێئاگایه‌، که‌سی وا هیچی لێچاوه‌روان ناکرێت. دیاره‌ له‌گه‌ڵ رێزم بۆ ژنه‌ هوشیار و به‌ئاگاکان.

شاخه‌وان شۆڕش

ئۆگستی 2009

وڵاتی خاوه‌ن کانی ژێرزه‌وی نه‌وتی ، کانه‌کان به‌سه‌ر چه‌ند بلۆکدا دابه‌ش ده‌کا و وه‌کو گه‌نجینه‌ی نیشتیمانی سه‌یریان ده‌کات. ئه‌م بلۆکانه ده‌ستکاری ناکرێن، ئه‌گه‌ر به‌ر‌ژوه‌ندی گشتی ستات ئه‌وه‌ نه‌خوازێ. به‌مشێوه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ستات پێویستی به‌داهاتی زیاتر نه‌بێت، ده‌ستکاری ئه‌م سامانه‌ زیاتر ناکرێت، واته‌ دستکاریه‌که‌ به‌پێی پێداویستی ستاته‌، ئه‌وه‌ش ده‌بێ له‌لایه‌ن دامه‌زراوی زانستیانه‌ی وڵات و لایه‌نی دیکه‌ی په‌یوه‌ستدار به‌ ئاگاداری ستات و پارله‌مان دوای تواتوێکردنی ورد و به‌رفراوان په‌سند بکرێت. ده‌کرێ هه‌ندێ له‌و بلۆکانه‌ بدرێنه‌ کۆمپانیای بێگانه‌ ‌له‌ ئه‌گه‌ری نه‌بوون و نائامده‌یی کۆمپانیای خۆماڵی، به‌ڵام به‌شێکی گرنگی بلۆکه‌کان (ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ ناوچه‌ی مه‌ترسی که‌مدان)، بۆ کۆمپانیا خۆماڵیه‌کان داده‌ندرێن له‌ کاتی ئێستا و دوارۆژدا.

ده‌بێ بگوترێت ‌زۆر پێویسته‌ له‌و وڵاتانه‌ی که‌ ‌ له‌به‌ر لاوازی دیموکراسی و زاڵیی گه‌نده‌ڵی له‌ داموده‌زاگاکانی ستاتدا که‌ متمانه به‌ ده‌سه‌لات لاوازه ئه‌م هه‌نگاوانه‌ به‌ چاودێری پارله‌مان و به‌ ئاگاداری رایگشتی بن. چونکه‌ ئه‌گه‌ری مه‌ترسی خراپبه‌کارهێنان زۆره‌. دیاره‌ ئه‌گه‌ر سیسته‌می دیموکراسی بوونی نه‌بێت، ده‌سه‌ڵاتی فه‌مانره‌وا چۆنی پێ باش بێت واده‌کات، وه‌کو بۆنمونه‌ وڵاته‌ شێخنشینه‌کانی که‌نداو، ئه‌وه‌ش له‌ژێر ناوی به‌رژه‌وه‌ندی گه‌لدا ده‌که‌ن.

ئاسایی له‌ وڵاتانی خاوه‌ن سه‌روه‌ریدا ئه‌م شوێنانه‌ ده‌درێنه‌ کۆمپانیا بیانییه‌کان که‌ کانی نه‌وتی تێدا نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و مه‌ترسی نه‌دۆزینه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌و شوێنانه‌ی که‌ کانی نه‌وتی ژێرزه‌وی لێیه‌ و به‌ڵگه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ له‌ده‌ستدایه‌، ئه‌م شوێنانه‌ بۆ کۆمپانیا خۆمالی و ستاتیه‌کان هه‌لده‌گیرێن، چونکه‌ لێردا‌ مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ زۆرترین داهاتی سه‌رچاوه‌ سروشتیه‌که‌ بۆ‌ ستات بگه‌ڕێته‌وه‌ و نه‌که‌وێته‌ ده‌ستی کۆپمانیای بێگانه‌ و به‌مجۆره‌ زیان له‌ داهاتی نه‌ته‌وه‌یی ستات بدات. ئه‌گه‌ر ئه‌و شوێنانه‌ بشدرێنه‌ کۆمپانیای بێگانه‌، سه‌ره‌تا دامه‌زراوه‌ خۆماڵیه‌کان لێکۆڵینه‌وه‌ و پشکنینی خۆیان ئه‌نجام ده‌ده‌ن، که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی پۆزه‌تیڤ هه‌بوون، ئه‌م راپۆرتانه‌ و توێژینه‌وه‌کان کاریگه‌ری زۆریان له‌سه‌ر جۆری دانوستان و نه‌رخی کۆنتراکته‌کان ده‌بێت، ده‌فرۆشرێنه‌وه‌ به‌م کۆمپانیایه‌ی که‌ له‌ پێشبركێی ئازاد و کراوه‌دا له‌سه‌ر بنچینه‌ی توانا و پرۆفیشنالیزم و نرخدا، مافی پشکنین و ده‌رهێنانی نه‌وت به‌ده‌ست ده‌هێنێت. له‌م جۆره‌ بارانه‌دا زۆرجار دامه‌زراوی خۆماڵی له‌سه‌ر کۆنتراکتێکی کاتی له‌گه‌ل کۆمپانیای خۆماڵی یا بێگانه‌ ڕێکده‌که‌ون، که‌ هاوکاریه‌که‌ ته‌نها لایه‌نی پشکنین ده‌گرێته‌وه‌ و ئه‌م کۆمپانیایانه‌ نابنه‌ هاوبه‌شی داهاتی ده‌رهێنانی نه‌وت له‌ داهاتوودا.

پێدانی کۆنتراکت به‌ کۆمپانیای خۆماڵی یا بێگانه‌ ده‌بێ له‌ سه‌ربنچینه‌ی توانا، پرۆفیشنالبوون، نرخ و له‌به‌رچاوگرتنی به‌ها گرنگه‌کان بن، ده‌بێ داواکه‌ و پێشبینیه‌کانی کاره‌که‌ له‌ راگه‌یاندنی فه‌رمیدا رابگه‌یه‌ندرێت، ئه‌م کۆمپانیایانه‌ی ده‌یانه‌وێ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ به‌ده‌ستبێنن ده‌بێ پرۆژه‌ی خۆیان بۆ ده‌زگای په‌یوه‌ستدار بنێرن، له‌وێدا دامه‌زراوی زانستیانه‌ی خۆماڵی و لایه‌نی په‌یوه‌ستداری ستات سه‌یری پرۆژه‌کان ده‌که‌ن و تواناکانیان هه‌لده‌سه‌نگێنن، پاش ئه‌وه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئه‌زموون و به‌ڵگه‌هه‌بوون له‌ توانا و پرۆفیشنالیزم له‌ کاردا، وه‌ له‌ جێبه‌جێکردنی پرۆژه‌که‌دا به‌ نرخی گونجاو، به‌له‌به‌رچاوگرتنی بواره‌ په‌یوه‌ستداره‌کان، ئه‌م کۆمپانیایه‌ هه‌لبده‌بژێردرێت که‌ به‌ باشترین شێوه‌ و به‌نرخی گونجاو ده‌توانێ ئه‌م ئه‌رکه‌ ئه‌نجام بدات. ئه‌نجامه‌که‌ بۆ رایگشتی راده‌گه‌یه‌ندرێت، به‌ڵگه‌ی په‌سندکردن و گونجاوی له‌ هه‌لبژاردنی کۆمپانیای دیاریکراو له‌ ناو کۆمه‌ڵێ کۆمپانیای دیکه‌ روونده‌کرێته‌وه‌ و ڕاده‌گه‌یه‌ندرێت، ناوه‌رۆکی کۆنتراکته‌که بۆ دامه‌زراوی په‌یوه‌ستدار، بۆ پارله‌مان  ئاشکرا ده‌کرێت (ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌ هه‌ر وڵاته‌ به‌شێوه‌یه‌که‌، گرنگ لێردا ئه‌وه‌یه‌ هه‌لسوکه‌وت به‌ سامانی سروشتی ده‌بێ له‌ژێر چاودێری دامه‌زراو و ده‌زگای باوه‌رپێکراوی ستات بێت، له‌ وڵاتی دیموکراسیدا پارله‌مان له‌سه‌ریه‌تی ئاگاداری هه‌نگاوی سه‌ره‌تا و کۆتایی بێت و تاوتوێی پرسیاره‌کان بکات) وه‌ خاڵه‌ بنچینه‌یی و سه‌ره‌کیه‌کان بۆ رایگشتی راده‌گه‌یندرێن، به‌مجۆره‌ ده‌بێ په‌سندمه‌ندی کۆنتراکت له‌چوارچێوه‌ی ستاندارده‌ کراوه‌ و دیموکراسیه‌کاندا به‌دستبهێندرێت. زۆرجار وایه‌ که‌ کۆمپانیا گه‌وره‌کانی وه‌کو بۆنمونه‌ Shell له‌م پێشبڕکێیانه‌ سه‌رده‌که‌ون و کۆنتراکت به‌ده‌ست دێنن، ئه‌وه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ ئه‌وان ده‌توانن له‌ ئاستی داوکارییه‌کاندابن.

که‌ کۆمپانیای خۆماڵی یا بێگانه‌ ئه‌رکی پشکنینه‌که‌ ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، له‌سه‌ر ستاته‌ که‌ له‌ کۆنتراکته‌که‌دا دامه‌زراندنی هاوڵاتیان له‌ کاردا بچه‌سپێنێ، به‌مجۆره‌ مسۆگه‌ری ژماره‌یه‌کی زۆری کار بۆ هاوڵاتیانی خۆی بکات، هه‌روه‌ها زانیاری و زانینی خۆماڵی به‌ده‌ست بهێنێت. له‌سه‌ر ستاته‌ که‌ مسۆگه‌ری پاراستنی ژینگه‌ بکات، به‌جۆرێک ده‌رهێنانی نه‌وت‌ زیان به‌ ژینگه‌ و خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ نه‌گه‌یه‌نێت، له‌سه‌ر ستاته‌ که‌ مسۆگه‌ری پرۆژه‌ی خزمه‌تگوزاری بکات و ده‌رهێنانی نه‌وت خزمه‌تگوزاری له‌گه‌ڵ خۆیدا بهێنێت هتد.

ستات هه‌میشه‌ له‌سه‌ریه‌تی هه‌وڵی دروستکردنی دامه‌زراوێکی زانستیانه‌ی پشکنین (Institut) له‌ شاره‌زایانی خۆماڵی بدات. ده‌کرێ سوود له‌ زانینی شاره‌زایانی بێگانه‌ له‌ دامه‌زراوه‌که‌دا وه‌ربگیرێت، به‌مه‌رجێک کار له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی دامه‌زراوه‌که‌ و خۆماڵیبوونه‌که‌ی نه‌کات. ئه‌م دامه‌زراوه‌ ده‌بێ بێلایه‌ن و پرۆفیشنال بێت و له‌ژێر کاریگه‌ری هیچ لایه‌ن و گروپێکدا نه‌بێت. ئه‌م دامه‌زراوه‌ ده‌بێ خه‌ڵکی زمانزان، شاره‌زا له‌ بواری ژیۆلۆژیا و نه‌وت، شاره‌زا له‌بواری ژینگه‌، شاره‌زا له‌بواری گرێبه‌ستی ئابوری له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌که‌ و جیهان، شاره‌زا له‌ بواری داهاتی نه‌ته‌وه‌یی، شاره‌زا له‌ بورای مافه‌کانی مرۆڤ، شاره‌زا له‌ بواری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بگرێته‌خۆی.

دامه‌زراوی خۆماڵی جگه‌له‌وه‌ی له‌سه‌ریانه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر کانه‌ نه‌وتیه‌کان بکه‌ن و سوود له‌ ئه‌زموونه‌ جیهانیایه‌کان وه‌رگرن و ناوه‌ ناوه‌ رایگشتی و ستات له‌ لایه‌نه‌ گرنگه‌کان و به‌رهه‌می لێکۆڵینه‌وه‌کان ئاگادار بکه‌نه‌وه‌. ستات و دامه‌زراوی خۆماڵی لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ریانه‌ مسۆگه‌ری کۆگای پشکنین و هه‌ڵگرتنی به‌هاکانی ژێرزه‌وی و ئه‌م ماددانه‌ بکه‌ن که‌ له‌میانه‌ی ده‌رهێنانه‌که‌دا ده‌رده‌که‌ون، به‌مجۆره‌ به‌ده‌ستهێنانی گه‌نجینه‌یه‌کی ناسیونالانه‌ی به‌نرخ بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ له‌ بواری ژیۆلۆژیا و نه‌وتدا‌ پێک ده‌هێنن. ئه‌و به‌ردانه‌ی که‌ له‌ ژێر زه‌وی ده‌رده‌هێندرێن زانیاری گرنگ سه‌باره‌ت به‌ چینه‌ به‌رده‌کانی ژێرزه‌وی و لایه‌نی دیکه‌ له‌ بواری ژیۆلۆژی له‌ بواری نه‌وته‌وه‌‌ ده‌ده‌نه‌ ده‌ست‌. له‌وڵاتانی پێشکه‌وتوودا ئه‌م به‌رد و ماددانه‌ی ژێرزه‌وی به‌ سامانی نه‌ته‌وه‌یی داده‌ندرێن و به‌ وریایی ده‌پارێزرێن.

‌

بوونی ئه‌م دامه‌زراوه‌ خۆماڵیه‌ که‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی ستات به‌رزراده‌گرێت و به‌رپرسیاری سه‌رده‌میانه‌ی له‌ ئه‌ستۆدایه‌، بۆ گه‌یشتن به‌ گرێبه‌ست، کۆنتراکتی سه‌رده‌میانه‌ و ستاندارد وه‌کو ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن وڵاته‌ هوشیاره ‌پێشکه‌وتووه‌کانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێن زۆر گرنگه‌. له‌ بوونی دامه‌زراوی پرۆفیشنال و ستاتی به‌هێز (ستات ئه‌و کاته‌ به‌هێزه‌ ئه‌گه‌ر پشتگیری شاوڵی و ئاسۆیی تاڕاده‌یه‌کی زۆر هه‌بێت) چاوه‌روان ده‌کرێت هێزی کاری ناوخۆ سوودی لێوه‌رده‌گیرێت، پاراستنی ژینگه‌ له‌به‌رچاو ده‌گیرێت، هاوڵاتیانی ناوچه‌ی کانه‌ نه‌وتیه‌کان سوودیان پێ ده‌به‌خشرێت و له‌ زیانه‌کان ده‌پارێزرێن، کاری خزمه‌تگوزاری له‌لایه‌ن کۆمپانیای ده‌رهێنه‌ر ئه‌نجام ده‌درێت، باج ده‌خرێته‌ سه‌ر کۆمپانیاکه‌ که‌ به‌ده‌رهێنانی نه‌وت هه‌لده‌ستێت هتد. به‌رپرسیاری سه‌رده‌میانه‌ واده‌کات کۆنتراکته‌که‌ و ده‌رهێنانی نه‌وت ببێته‌هۆی نانه‌وه‌ی سوود و خزمه‌تگوزاری بۆ خه‌ڵک و ستات.

بۆ که‌نترۆلکردن و مسۆگه‌ری ئه‌نجامدانی کار به‌شێوه‌یه‌کی پرۆفیشنالانه‌، کاتێ کۆمپانیایه‌ک کۆنتراکت وه‌رده‌گرێت، له‌ رۆژی واژوکردنه‌که‌وه‌‌ ساڵانه‌ بڕێک پاره‌ی ده‌خرێته‌سه‌ر که‌ ده‌بێ بیداته‌‌‌ ستات، له‌به‌رئه‌وه‌ی بلۆکی دراوه‌تێ و ده‌بێ له‌کاتی خۆیدا به‌کاری خۆی هه‌لسێت.

جێگه‌ی سه‌رنجه‌‌ کاتێ کۆمپانیاکا ناسراوه‌کانی ده‌رهێنانی نه‌وت له‌سه‌ر گرێبه‌ستێک ڕێکده‌که‌ون، هه‌ندێ پرۆژه‌ی خز‌مه‌تگوزاریان ده‌خرێته‌ ئه‌ستۆ، وه‌کو دروستکردنی تونێل، ریگه‌وبان، دابینکردنی ئاو و ئاوه‌رۆ بۆ ناوچه‌یه‌کی دیاریکراو هتد.

‌سه‌باره‌ت به‌ دامه‌زراوی زانستیانه‌ی خۆماڵی بۆنمونه‌ له‌ نه‌روێژ ستاتی نه‌روێژ کۆمپانیای ستات ئۆیلی (State Oil) پێکهێناوه‌، ئه‌م کۆمپانیایه‌ به‌ده‌یان شاره‌زای بواری نه‌وتی تێدایه‌، به‌هێزتری سه‌نته‌ری لێکۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی هه‌یه‌، یه‌کێکه‌ له‌ کۆمپانیا به‌تواناکانی ده‌رهێنانی نه‌وت له‌سه‌ر ئاستی جیهانیدا. له‌ هه‌موو کۆنتراکته‌ گرنگه‌کانی وڵاتی نه‌روێژ پشکی هه‌یه‌ و خێروبێره‌که‌ی بۆ وڵاتی نه‌روێژ ده‌گه‌رێته‌وه‌. ئه‌م کۆمپانیایه‌ و سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌که‌ی له‌لایه‌ن پارله‌مان و ستاته‌وه‌ په‌سندکراوه‌ و باوه‌رپێکراوه‌. هه‌ر کارێکیش له‌ده‌ره‌وه‌ی نه‌رویژ ئه‌نجام بدات خێروبێره‌که‌ی بۆ وڵاتی نه‌روێژ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. به‌مجۆره‌ ستاتی نه‌روێژ پشتی به‌هێزه‌ له‌ پاراستنی سامانی سروشتی وڵات به‌ باشترین شێوه‌. مینسته‌ری وزوه‌ و په‌ترۆلیپم کاره‌کانی ستات ئۆیل و بابه‌ته‌ گرنگه‌کانی په‌یوه‌ستدار به‌ سه‌رچاوه‌ سروشتیه‌کان به‌ ورده‌کاریه‌وه‌ ساڵانه‌ چاپ و بڵاوده‌کاته‌وه‌، به‌مجۆره‌ خه‌ڵک، ده‌زگا و دامه‌زراوه‌کانی ستات له‌ ورده‌کاریه‌کان ئاگادار ده‌کرێنه‌وه‌، هه‌روه‌ها گه‌لێ زانیاری گرنگ به‌ شاره‌زایان و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ستداره‌کان و خه‌ڵک ده‌گه‌یه‌ندرێن.

نه‌بوونی ئه‌م دامه‌زراوه‌ پرۆفیشنال و بێلایه‌نه‌ خۆماڵییه‌ و‌ نه‌بوونی ستاتی به‌هێز، به‌ئه‌گه‌ری زۆر ده‌بێته‌هۆی ئه‌نجامدانی گرێبه‌ست و کۆنتراکتی لاواز، زیانگه‌یاندن به‌ هێزی کاری ناوخۆ و داهاتی نه‌ته‌وه‌یی ستات، زیانگه‌یاندن به‌ ژینگه‌ و خه‌ڵکی ناوچه‌ نه‌وتاویه‌که‌، هه‌روه‌ها به‌هه‌ده‌ربردنی سامانی سروشتی و زیانگه‌یاندن به‌ به‌رژه‌وه‌ندی ناسیونالیستانه‌ی ستات. گرێبست و کۆنتراکتی لاوز که‌ ئه‌م دیاردانه‌ی تێدا به‌دی ده‌کرێت، له‌ ولاتانی نادیموکراسی و نیمچه‌پێشکه‌وتوودا یا ناپێشکه‌توودا ئه‌نجامدراون و ئه‌نجام ده‌درێن، بۆنمونه‌ له‌ مانگی ژونی ئه‌مساڵدا خه‌ڵکی ره‌سه‌نی دارستانه‌کانی شیلی به‌ چه‌ند خۆپیشاندان و پرۆتستۆ له‌دژی ده‌سه‌ڵاتی شیلی و کۆمپانیا بێگانه‌کان هه‌لسان، له‌به‌رئه‌وه‌ی ژینگه‌یان تێکده‌درێت، جگه‌ له‌ زیان که‌مترین سوود به‌خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ ناگات، هێزیکاری ناوخۆیی به‌کارناهێنرێت، ئاوی کانیاو و رووباره‌کانیان پیس بووه‌ و خه‌ڵکێکی زۆر زیانیان پێگه‌یشتووه‌، قازانجی داهاته‌که‌ بۆ کۆمپانیا بێگانه‌که‌ و چه‌ند که‌سێکی سه‌ربه‌ پارت و ده‌سه‌ڵاتی نادیموکراسی ده‌چێت[ii] هتد.

تێبینی:

ئه‌م وتاره‌ له‌ 26 ی سه‌پته‌مبه‌ری 2009 بۆ رۆژنامه‌ی هاوڵاتی ناردرا، به‌ڵام بلاویان نه‌کرده‌وه‌. هاوڵاتی پێی وایه‌ نوسینه‌که‌ تێگه‌یشتنی سه‌خته،‌ بۆیه‌ لای ئه‌وان بڵاونه‌کراوه‌ته‌وه‌. دیاره‌ هاوڵاتی ئازاده‌ له‌وه‌ی نوسینی له‌م شێوه‌یه‌ بڵاوده‌کاته‌وه‌ یا نایکاته‌وه‌.

شایانی گوتنه‌ سه‌باره‌ت به‌ نوسینه‌کانم، من تا بۆم بکرێ له‌ نوسینه‌کانمدا وشه‌ی عه‌ره‌بی به‌کارناهێنم، ته‌نها ئه‌گه‌ر وشه‌ عه‌ره‌بیه‌که‌ داهێنه‌ره‌ ئۆرگیناله‌که‌ بێت (وه‌کو قورئان ، فه‌توا هتد.)، وشه‌ی کوردی گونجاو له‌به‌رامبه‌ریدا نه‌بن، ئه‌وجا به‌کاری ده‌هێنم.  ئه‌و وشه‌ عه‌ره‌بیانه‌ی به‌هه‌ڵه‌ هێنراون‌ یا ده‌هێنرێنه‌ ناو زمانی کوردی به‌کاریان ناهێنم (وه‌کو ده‌وله‌ت، حکومه‌ت، شه‌هید، روفات هتد.)، هه‌روه‌ها ئه‌م وشانه‌ی که‌ به‌هه‌ڵه‌ کوردێندراون یا به‌هه‌ڵه‌ وه‌کو عه‌ره‌بی به‌کارده‌هێندرێن (وه‌کو قانون که‌ ئۆرگیناله‌که‌ کانونه‌ و له‌ زمانی گریکیه‌وه‌ هاتووه‌) هه‌وڵده‌ده‌م گونجاوتر بیانوسم، وشه‌ی نوێ (وه‌کو عه‌وله‌مه‌، مه‌عریفه‌، مه‌ده‌نی هتد) له‌ زمانی ده‌ستی دووی عه‌ره‌بی وه‌رناگرم، به‌ڵکو له‌ زمانه‌ ئۆرگیناڵه‌ رۆژئاواییه‌که‌ وه‌ریده‌گرم.  ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ زۆر به‌ئاگایانه‌یه‌ و لێکدانه‌وه‌یه‌کی چڕی له‌پشته‌وه‌یه‌.  ئه‌وه‌ی من دیکه‌م ته‌نها هه‌وڵ و پێشنیاره‌ بۆ نوێکاری له‌سه‌ربنچینه‌یه‌کی گونجاوی سه‌رده‌مانه‌دا که‌ مۆرکی کوردبوون و مۆدێرنبوون به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت.

شاخه‌وان شۆڕش

سه‌پته‌مبه‌ری 2009